រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា សម្រេចបង្កើតគណៈកម្មការជាតិមួយឡើងដែលដឹកនាំដោយរដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃ ដើម្បីឱ្យផ្ដល់យោបល់លើការដកសញ្ជាតិខ្មែរពីកំណើត នៅពេលរកឃើញភស្តុតាង មានពលរដ្ឋខ្មែរបានប្រព្រឹត្តអំពើ «ល្មើស» ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងក្បត់ជាតិ ឬការធ្វើសកម្មភាពដែលនាំឱ្យអន្តរាយដល់អធិបតេយ្យជាតិ ជាដើម។ នេះបើតាមអនុក្រឹត្យរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលនៅដើមខែមុន និងបានផ្សព្វផ្សាយលើទំព័រហ្វេសប៊ុករបស់លោកនាយករដ្ឋមន្រ្តី ហ៊ុន ម៉ាណែត កាលពីសប្ដាហ៍មុន។
ក្រោយការបង្ហោះអនុក្រឹត្យនេះឡើង អង្គការ Human Right Whatch បានពិពណ៌នា ថា អនុក្រឹត្យថ្មីរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដកហូតសញ្ជាតិ ដោយមិនចាំបាច់មានសាលដីកាពីតុលាការ ការពិនិត្យឡើងវិញ ឬការប្តឹងឧទ្ធរណ៍ប្រឆាំងការសម្រេចនេះ។
នៅក្នុងអនុក្រឹត្យ ចុះថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ បានបញ្ជាក់ថា គណៈកម្មការមួយនេះ ជាយន្តការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការពិនិត្យ ស្រាវជ្រាវ វាយតម្លៃ និងផ្ដល់យោបល់ជូនរាជរដ្ឋាភិបាល ពាក់ព័ន្ធនឹងការដកសញ្ជាតិខ្មែរពីកំណើត ចំពោះពលរដ្ឋខ្មែរដែលបានប្រព្រឹត្តអំពើ «ល្មើស» ដូចជា ទី១ អំពើក្បត់ជាតិ ឬធ្វើសកម្មភាពគប់គិតគ្នាជាមួយបរទេសដែលនាំឱ្យអន្តរាយដល់ប្រយោជន៍ស្នូលរបស់ជាតិ។
ទី២- ការធ្វើសកម្មភាពដែលនាំឱ្យអន្តរាយដល់អធិបតេយ្យជាតិ បូរណភាពទឹកដី និងសន្តិសុខជាតិ។ ទី៣- ការចូលបម្រើកងទ័ពនៃរដ្ឋបរទេសដោយស្មគ្រចិត្ត ឬបំពេញតួនាទីជាមន្រ្តីសាធារណៈនៃរដ្ឋបរទេស និងមិនព្រមលាឈប់ទោះបីមានបញ្ជាពីរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។
ដោយឡែកចំណុចទី៤ គឺពលរដ្ឋខ្មែរ ដែលត្រូវបាន [តុលាការ] «ផ្ដន្ទាទោសពីបទឧក្រិដ្ឋ ឬបទមជ្ឈិម» ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការរំលោភបំពានដល់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ការប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខនៃរដ្ឋ ឬអំពើភេរវកម្ម។
គណៈកម្មការនេះ មានសមាសភាពសរុបចំនួន១៥រូប ក្នុងនោះរដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃលោក ស សុខា ជាប្រធាន និងអនុប្រធានចំនួន៤រូប មានឋានៈជារដ្ឋលេខាធិការមកពីក្រសួងមហាផ្ទៃ ក្រសួងយុត្តិធម៌ ក្រសួងការពារជាតិ និងទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្រ្តី។
អ្នកនាំពាក្យរងក្រសួងមហាផ្ទៃលោក ទូច សុខៈ ថ្លែងថា គណៈកម្មការជាតិដែលរាជរដ្ឋាភិបាលទើបតែបង្កើតឡើង នឹងធ្វើការថ្លឹងថ្លែងលើកំហុសឆ្គងរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរណាដែលប្រព្រឹត្ត ហើយមានធាតុផ្សំនៃការប្រព្រឹត្តច្បាស់លាស់ ដែលប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខជាតិធ្ងន់ធ្ងរ ទើបលើកយោបល់ជូនរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងការសម្រេចថាដកសញ្ជាតិខ្មែរឬអត់។
បើតាមលោក សុខៈ ពលរដ្ឋខ្មែរដែលត្រូវបានដកសញ្ជាតិខ្មែរពីកំណើត អាចដាក់ពាក្យស្នើសុំសញ្ជាតិខ្មែរបានវិញនៅពេលក្រោយ។ លោក បានបន្ថែមថា គណៈកម្មការជាតិនេះ នឹងចាប់ផ្ដើមអនុវត្តនីតិវិធីការងាររបស់ខ្លួនក្នុងពេលខាងមុខឆាប់ៗ។
លោកបានថ្លែងថា៖ «ករណីដែលប្អូនលើកមកខាងលើ (អត់ឆ្លងកាត់នីតិវិធីតុលាការ) វាប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខជាតិធ្ងន់ធ្ងរណាស់ ដែលមិនអាចនៅបន្តនីតិវិធី បណ្ដែតបណ្ដោយអូសក្រឡាយូរពេកទេ។ អាហ្នឹងវាខុសគ្នាពីចរិតអ្វីដែលប្អូនលើកឡើងពីករណីមានសាលក្រម ក៏ប៉ុន្តែមិនបានបិទផ្លូវតវ៉ាពួកគាត់ដែរ នៅពេលខាងមុខ ណាមួយនោះ សាមីខ្លួនរងការដកនៅពេលក្រោយ អាចស្នើសុំមករាជរដ្ឋាភិបាល ស្នើសុំមកគណៈកម្មការឱ្យពិនិត្យឡើងវិញ នៅពេលក្រោយទៀត»។
ក្រោយការប្រកាសបង្កើតគណៈកម្មការនេះឡើង អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស Human Right Whatch បានចេញសេចក្ដីថ្លែងការណ៍មួយ ដោយពិពណ៌នាថា អនុក្រឹត្យថ្មីរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដកហូតសញ្ជាតិ ដោយមិនចាំបាច់មានសាលដីកាពីតុលាការ ការពិនិត្យឡើងវិញ ឬការប្តឹងឧទ្ធរណ៍ប្រឆាំងការសម្រេចនេះ។
Human Right Whatch បន្ថែមថា ផ្អែកតាមអនុក្រឹត្យថ្មី ការផ្តន្ទាទោសព្រហ្មទណ្ឌមិនបានកំណត់ដកហូតសញ្ជាតិរបស់នរណាម្នាក់នោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ គណៈកម្មការដែលទើបបង្កើតថ្មីនេះ ដែលមានមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនរូប និងដឹកនាំដោយរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ នឹងស៊ើបអង្កេត ប្រមូលភស្តុតាង និងផ្តល់យោបល់ថាតើសញ្ជាតិគួរតែត្រូវបានលុបចោលឬអត់។
Human Right Whatch យល់ថា ដំណើរការនេះ ខ្វះស្តង់ដានីតិវិធីជាមូលដ្ឋានដែលត្រូវបានទាមទារក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ ដូចជាការពិនិត្យឡើងវិញផ្នែករដ្ឋបាល ឬតុលាការ ឬសិទ្ធិប្តឹងឧទ្ធរណ៍ប្រឆាំងលើការសម្រេចចិត្តនេះ។
បើតាមវិសោធនកម្មច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិ មាត្រា២៩ ការដកសញ្ជាតិខ្មែរពីកំណើតអាចធ្វើទៅបាន លុះត្រាតែប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររូបនោះមានអាយុ១៨ឆ្នាំ យ៉ាងតិច និងមានសញ្ជាតិមួយផ្សេងទៀត ឬមានមូលដ្ឋានដែលអាចជឿជាក់ថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររូបនោះអាចទទួលបានសញ្ជាតិផ្សេងទៀត ឬទទួលបានការគាំពារពីរដ្ឋបរទេស។
មាត្រា ២៩ ដដែល បាននិយាយថា ការដកសញ្ជាតិខ្មែរពីកំណើត ត្រូវធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីទទួលបានយោបល់ពីគណៈកម្មការជាតិមួយ ដែលការបង្កើតនិងដំណើរការគណៈកម្មការជាតិនេះ ត្រូវកំណត់ដោយអនុក្រឹត្យ តាមសំណើរបស់រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃ។ បែបបទនិងនីតិវិធីនៃការដកសញ្ជាតិខ្មែរ ត្រូវកំណត់ដោយអនុក្រឹត្យ។ ការដកសញ្ជាតិខ្មែរត្រូវសម្រេចដោយព្រះរាជ្យក្រឹត្យ។
យ៉ាងណាក៏ដោយ ទាំងច្បាប់ស្ដីពីសញ្ជាតិដែលបានធ្វើវិសោធនកម្មកាលពីខែសីហា និងអនុក្រឹត្យដែលចេញនេះ ត្រូវបានអ្នកនយោបាយ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស យល់ថា មានចំណុចចែងមិនច្បាស់លាស់ ហើយក៏ទទូចឱ្យការបង្កើតច្បាប់ ត្រូវអនុលោមតាមគោលការណ៍សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ។
ទីប្រឹក្សាគណបក្សកម្លាំងជាតិលោក រ៉ុង ឈុន មានប្រសាសន៍ថា សិទ្ធិក្នុងការវិនិច្ឆ័យ ថា ដកសញ្ជាតិឬអត់ គួរតែឆ្លងកាត់នីតិវិធីរបស់តុលាការ មិនមែនតាមរយៈគណៈកម្មការជាតិនេះនោះទេ ហើយលោក ក៏មិនគាំទ្រចំពោះការដកសញ្ជាតិខ្មែរពីកំណើតពីពលរដ្ឋខ្មែរដែរ ដោយគ្រាន់តែដាក់ទោសតាមអ្វីដែលគេបានប្រព្រឹត្តតាមច្បាប់ប៉ុណ្ណោះ។
លោកថ្លែងថា៖ «យើងគិតថា អ្វីៗមានតែតុលាការទេ ដែលមានសិទ្ធិក្នុងការវិនិច្ឆ័យ ថាតើត្រូវដកឬត្រូវរក្សាទុក ប៉ុន្តែអ្វីដែលត្រឹមគណៈកម្មការមានសិទ្ធិធ្វើការសម្រេចដកសញ្ជាតិដែរ ក្នុងនាមគណបក្សកម្លាំងជាតិយើងមិនគាំទ្រការសម្រេចបែបចឹងទេ»។
លោកបន្តថា ច្បាប់ត្រូវបង្កើតឡើងដើម្បីផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់ពលរដ្ឋខ្មែរ មិនមែនដាក់បន្ទុកបន្ថែមដែលផ្ទុយពីគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យឡើយ។
ជាមួយគ្នា លោក ឈុន ជំរុញឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់ស្ដីពីសញ្ជាតិ និងអនុក្រឹត្យឡើងវិញ ដោយលោកថា ការដកសញ្ជាតិគួរតែកើតមានចំពោះតែជនបរទេសដែលទទួលបានសញ្ជាតិ ហើយត្រូវបានដកវិញ នៅពេលប្រព្រឹត្តកំហុសធ្ងន់ធ្ងរ។
ដោយឡែកសមាជិកព្រឹទ្ធសភាមកពីគណបក្សប្រឆាំងលោក គង់ មុនីកា មានប្រសាសន៍ថា គណៈកម្មការជាតិដែលមានសមាសភាពពីមន្រ្តីរាជរដ្ឋាភិបាល ហាក់មិនគួរឱ្យមានជំនឿចិត្ត ស្របពេលដែលលក្ខខណ្ឌផ្សេងៗពាក់ព័ន្ធនឹងការចោទប្រកាន់ ក៏ចែងមិនច្បាស់ ដោយអាស្រ័យលើការបកស្រាយរបស់គណៈកម្មការ។
លោកបានលើកឡើងថា៖ «ហើយទាំងអស់នេះ រុញឱ្យយើងមានការព្រួយបារម្ភទៅលើការរឹតត្បិតនូវសិទ្ធិសេរីភាព នយោបាយ ទៅលើការរឹតត្បិតលើសកម្មភាពទាំងឡាយណារបស់អ្នកដែលមានទស្សនៈផ្ទុយនៅកម្ពុជា»។
ចំណែកនាយកទទួលបន្ទុកកិច្ចការទូទៅនៃអង្គការ លីកាដូ លោក អំ សំអាត មានប្រសាសន៍ថា ទាំងអនុក្រឹត្យ និងវិសោធកម្មច្បាប់ស្ដីពីសញ្ជាតិ មានចំណុចចែងមិនចំ ដែលនាំឱ្យងាយប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋនៅពេលអនុវត្ត ជាពិសេសការដកសញ្ជាតិពីកំណើត។
លោកបានបន្តថា កម្ពុជាបានប្រកាន់យករបបប្រជាធិបតេយ្យ និងបានផ្ដល់សច្ចាប័នជាច្រើនពាក់ព័ន្ធច្បាប់អន្តរជាតិស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស ដែលច្បាប់នៅក្នុងស្រុក គួរតែអនុលោមតាមគោលការណ៍សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិដែរ។
លោកបានបន្ថែមថា៖ «បើសិនជាមើលឃើញមិនមានបទល្មើសទេ ក៏ប៉ុន្តែគេមើលទៅឃើញចឹង គឺគេអាចមានសិទ្ធិ។ រដ្ឋាភិបាលអាចស្នើសុំនៅក្នុងការដកសញ្ជាតិពីកំណើត។ កន្លែងចំណុចហ្នឹងវាមានភាពស្រពេចស្រពិលច្រើន។ មួយទៀត ដែលមានសាលក្រមស្ថាពរ មានន័យថា សាលក្រមស្ថាពរ រកឃើញថាមានទោស គឺអាចដកសញ្ជាតិបាន ក៏ប៉ុន្តែវានៅតែមានចំណុចខ្លះវានៅតែមានភាពមិនទាន់ច្បាស់លាស់ នៅតែស្រពេចស្រពិល»៕
