ប្រវត្តិនៃការដណ្ដើមបានជ័យជម្នះរបស់ក្រុមខ្មែរក្រហម លើរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយ សេនាប្រមុខ លន់ នល់ នៅថ្ងៃទី១៧ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដែលជាការបើកទំព័រសករាជថ្មីនៃរបបអាវខ្មៅ កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ត្រូវបានរម្លឹកតាមរយៈទស្សនីយភាព ។
ថ្វីដ្បិតតែជាការសម្ដែងអំពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ រួមមាន ការបាញ់ប្រហារ ការកាប់សម្លាប់ ការចាប់រំលោភស្ត្រីភេទ ការបង្ខំឱ្យធ្វើពលកម្មបាក់កម្លាំង និងការបង្អត់អាហារប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែឈុតឆាកទាំងឡាយបានធ្វើឱ្យអ្នកចូលរួមពិធីប្រារព្ធទិវាជាតិនៃការចងចាំ ២០ ឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ នាមជ្ឈមណ្ឌលប្រល័យពូជសាសន៍ជើងឯក មួយចំនួនញាប់ញ័ររន្ធត់រហូតដល់ទប់ទឹកភ្នែកមិនបាន ។
លោកស្រី ឆេង ចាន់ធឿន និង លោកស្រី ស៊ូ សុវណ្ណា អះអាងថា ការសម្ដែងបានបង្ហាញនូវការពិត ដែលជីវិតវ័យជំទង់របស់ពួកគាត់បានឆ្លងកាត់ គឺកាលណោះ ពួកគាត់មានអាយុ១៦-១៧ឆ្នាំ ។ ពួកគាត់នៅតែមិនអស់ចិត្តនិងគិតមិនយល់ទាល់តែសោះថា រឿងរ៉ាវដ៏សោកសៅទាំងអស់នេះ មិនគួរកើតមានចំពោះជាតិនិងប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរឡើយ ។
មិនមែនតែអ្នកដែលបានឆ្លងកាត់របបខ្មែរក្រហមទេ សូម្បីតែក្រុមសិល្បៈជំនាន់ក្រោយ ក៏គង់មានក្ដីរន្ធត់ ក្ដុកក្ដួល អាណិតស្រណោះជនរងគ្រោះ និងភ័យខ្លាចអំពើកំណាចឃោរឃៅក្នុងការកាប់សម្លាប់ ការធ្វើបាបជាតិសាសន៍ឯងដោយឥតញញើតដៃ ដែលប្រព្រឹត្តដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែរ ។
នៅក្នុងពិធីដែលមានអ្នកចូលរួមរាប់រយនាក់ រួមទាំងព្រះសង្ឃ ប្រជាពលរដ្ឋ និងមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលផង អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ លោក ឃួង ស្រេង បានអានសាររបស់ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត ដោយលើកឡើងពីគោលបំណងរបស់ទិវាជាតិនៃការចងចាំ គឺដើម្បីគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធជនរងគ្រោះ ដែលបានស្លាប់ក្នុងរបបវាលពិឃាដ កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ហើយពិធីរម្លឹកខួបក៏ប្រារព្ធក្នុងគោលបំណងគោរពដល់កិត្តិយស និងសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់ជនរងគ្រោះ ក៏ដូចជារម្លឹកប្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរថា អំពើឃោរឃៅបែបនេះនឹងមិនកើតឡើងទៀតទេ ។
នាយកកម្មវិធីអប់រំស្ដីពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅកម្ពុជា នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា ( DC-Cam ) លោក ផេង ពង្សរ៉ាស៊ី មិនបានអះអាងថា វិនាសកម្មនិងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ កើតឡើងដោយសារភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់ក្រុមមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមនោះទេ ប៉ុន្តែលោកថា ជាភាពកម្សោយនៃការដឹកនាំ កង្វះការទទួលខុសត្រូវ ភាពងប់ងល់នឹងមនោគមវិជ្ជាកុម្មុយនិស្ត និងការភ័យខ្លាចចំពោះមនុស្សនៅជុំវិញខ្លួន ។
លោក ផេង ពង្សរ៉ាស៊ី បន្ថែមថា ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវិលត្រឡប់ ឬកុំឱ្យកើតមានសាជាថ្មី នៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍ ក្មេងៗជំនាន់ក្រោយទាំងអស់ត្រូវតែសិក្សារៀនសូត្រពីប្រវត្តិសាស្ត្រនេះឱ្យបានគ្រប់ៗគ្នា ហើយបេសកម្មរបស់មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា គឺបន្តផ្តល់ការអប់រំដល់យុវជនជំនាន់ក្រោយ ឱ្យពួកគេយល់ដឹងកាន់តែច្រើន អំពីសោកនាដកម្មនៃរបបខ្មែរក្រហម ។
បច្ចុប្បន្ន ក្មេងៗដែលជាសិស្សានុសិស្សចំនួនជាង ៦សែននាក់ បាន និងកំពុងសិក្សាពីប្រវត្តិសាស្ត្រនេះក្នុងមួយឆ្នាំៗ នៅមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា ។
តួលេខដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅ និងផ្លូវការ អំពីការបាត់បង់ជីវិតមនុស្សក្នុងសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យគឺ ចន្លោះពី ១លាន ៧សែននាក់ ទៅ ២លាន ២សែននាក់ ។ ការកំណត់តួលេខនេះ គឺចេញពីការស្រាវជ្រាវរបស់ប្រវត្តិវិទូរល្បីល្បាញខាងប្រវត្តិសាស្ត្រឈ្មោះ ប៊ែន ឃៀរនែន ( Ben Kiernan ) ដែលរកឃើញចំនួន ១,៧លាននាក់ ) និង អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា ហៅកាត់ថា ECCC រកឃើញ ២ លាន២សែននាក់ ៕
