នាល្ងាចថ្ងៃមួយនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ ពេលដែលលោក សេវ សាយ័ន្ត រៀបចំបោះតង់ដេកចាំដីស្រែរបស់លោក លោកបានសង្កេតឃើញមានបង្គោលលាបថ្នាំពណ៌ក្រហម ដែលគេដាំសម្គាល់ព្រំដីកាត់តាមដីវាលដែលមានទួលភ្នំ និងសភាពរដិបរដុប ក្នុងខេត្តរតនគិរី នៃប្រទេសកម្ពុជា។
លោក សាយ័ន្ត និងជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយផ្សេងទៀតបន្តឃ្លាំមើលដីស្រែរបស់គាត់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ដោយសារតែបារម្ភខ្លាចគេព័ទ្ធយក។ ពួកគេកំពុងមានវិវាទកម្មសិទ្ធិដីធ្លីជាមួយក្រុមហ៊ុនមួយឈ្មោះ ៧ មករា ផារី ជាក្រុមហ៊ុនចម្ការកៅស៊ូលើផ្ទៃដីទំហំ ៦ ៨០០ហិកតា ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ឧកញ៉ាខ្មែរដ៏មានឥទ្ធិពលម្នាក់។
ជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយក្នុងខេត្តរតនគិរីដឹងថា ពួកគាត់មានជម្លោះជុំវិញការអះអាងសិទ្ធិកាន់កាប់ដីធ្លីជាន់គ្នាលើសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច (ELC) ជាកិច្ចសន្យាជួលរយៈពេលវែងលើដីទំហំធំ ដែលបានផ្តល់ឱ្យក្រុមហ៊ុនក្នុងស្រុក ឬក្រុមហ៊ុនបរទេស ដើម្បីធ្វើការអភិវឌ្ឍ និងបង្កើតប្រាក់ចំណូលសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។
សហគមន៍នៅតាមជនបទនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជាកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហានេះ ប៉ុន្តែវាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះ គឺសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច ដែលពឹងផ្អែកលើព្រៃឈើសម្រាប់ជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគេ ហើយពួកគាត់អំពាវនាវកាន់តែខ្លាំងឡើងឱ្យមានតម្លាភាពបន្ថែមទៀតជុំវិញការផ្តល់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច។
លោក សាយ័ន្ត បានប្រាប់ HaRDstories ថា ដោយសារគ្មានព្រំដីច្បាស់លាស់រវាងដីសម្បទានរបស់ក្រុមហ៊ុន និងដីសហគមន៍នោះ «ទើបវាបង្កឲ្យមានជម្លោះជុំវិញទីកន្លែង ដែលប្រជាពលរដ្ឋអាចធ្វើស្រែចម្ការបាន ខណៈក្រុមហ៊ុនអះអាងកាន់កាប់លើដីរបស់យើង»។
តើអ្វីទៅជាសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច? ហេតុអ្វីបានជាមានសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច?
សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចនៅកម្ពុជា គឺជាកិច្ចសន្យាជួលរយៈពេលវែងរហូតដល់ ៩៩ ឆ្នាំ ដោយផ្តល់ដីឯកជនរបស់រដ្ឋឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជនសម្រាប់ធ្វើកសិកម្មពាណិជ្ជកម្មខ្នាតធំ ឬដំណាំកសិឧស្សាហកម្ម ដោយការផ្តល់ដីមានទំហំធំបំផុតត្រឹម ១០ ០០០ហិកតា។
ក្រុមហ៊ុន ដែលដាក់ពាក្យស្នើសុំសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច ត្រូវរៀបចំការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន និងសង្គម ដើម្បីឱ្យដឹងថា តើគម្រោងនេះអាចមានផលប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងសហគមន៍កម្រិតណា។ តាមច្បាប់ ប្រសិនបើទទួលបានសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច ក្រុមហ៊ុនត្រូវផ្តល់ដំណោះស្រាយជូនប្រជាពលរដ្ឋ ដែលប្រើប្រាស់ដីនោះ។
រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបង្កើតគម្រោងនេះឡើង ជាមធ្យោបាយមួយក្នុងការគ្រប់គ្រងដីរបស់រដ្ឋ និងបង្កើតប្រាក់ចំណូលតាមរយៈការយកពន្ធក្រោយពីការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលគ្មានធនធានគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការវិនិយោគលើការគ្រប់គ្រងដីធ្លី។
ហេតុអ្វីបានជាសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចមានភាពចម្រូងចម្រាស?
សហគមន៍ អ្នកអភិរក្ស និងសង្គមស៊ីវិលបានរិះគន់គម្រោងសម្បទានដីនេះ អស់រយៈពេលច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ដោយអះអាងថា គម្រោងនេះ ត្រូវបានរំលោភបំពានដោយក្រុមហ៊ុន ដោយបំផ្លាញប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ធ្វើឱ្យខូចគុណភាពដី និងបណ្តេញប្រជាជនចេញពីដីរបស់ពួកគេ។ សង្គមស៊ីវិលក៏បានចង្អុលបង្ហាញម្តងហើយម្តងទៀតអំពីការរំលោភបំពានដោយក្រុមហ៊ុនដែលកាន់កាប់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច រួមទាំងការផ្តល់ផ្ទៃដីលើសពីទំហំ ១០ ០០០ ហិកតា និងការខកខានមិនបានបង្ហាញការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន និងសង្គម ឬផ្តល់ដំណោះស្រាយសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋដែលត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅ។
ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗជុំវិញជម្លោះដីធ្លី និងការបំផ្លាញបរិស្ថាន លោក ហ៊ុន សែន ដែលពេលនោះជានាយករដ្ឋមន្ត្រី បានប្រកាសផ្អាកការផ្តល់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចថ្មីនៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១២។ ក្រសួងកសិកម្មកម្ពុជាបានអះអាងកាលពីឆ្នាំ២០១៤ ថា ខ្លួនបានដកហូតអាជ្ញាបណ្ណពីសម្បទានិកចំនួន ៦៩ ដែលកាន់កាប់លើផ្ទៃដីសរុបចំនួន ៥៨៧ ៥៨០ ហិកតា ដោយសារមិនអភិវឌ្ឍលើដីសម្បទានទាំងនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចថ្មី ត្រូវបានផ្តល់ឡើងវិញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលជិតមួយទសវត្សរ៍ បើទោះបីជាការផ្អាកផ្តល់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច នៅជាធរមានក៏ដោយ។
សព្វថ្ងៃនេះ សម្បទានិកគ្រប់គ្រងលើផ្ទៃដីប្រមាណ ២,២៥ លានហិកតានៃប្រទេសកម្ពុជា ប្រហែល១២ភាគរយនៃប្រទេស តាមរយៈគម្រោងសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចចំនួន ៣៤៤ កន្លែង ដែលបានផ្តល់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ នេះបើយោងតាមទិន្នន័យពីអង្គការសិទ្ធិមនុស្សលីកាដូ។ ក្រុមហ៊ុនដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិចិនកាន់កាប់ដីសម្បទានច្រើនជាងគេក្នុងទំហំជិត ៤០០ ០០០ ហិកតា បន្ទាប់មកក្រុមហ៊ុនដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិវៀតណាមកាន់កាប់ផ្ទៃដីជាង ៣៦០ ០០០ ហិកតា។
ហេតុអ្វីបានជាមានតែមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះក្នុងចំណោមសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចបានទទួលប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លី?
ដូចដែលលោក សាយ័ន្ត បានបញ្ជាក់នៅក្នុងសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយរបស់លោកថា ជនជាតិដើមភាគតិចកម្ពុជាមានទំនៀមទម្លាប់របៀបរស់នៅពាក់កណ្តាលពនេចរ ឬ ពនេចរ និងការធ្វើកសិកម្មវិលជុំ ដោយផ្លាស់ប្តូរដំណាំរបស់ពួកគេ ដើម្បីឱ្យដីមានជីជាតិឡើងវិញ។ ពួកគេប្រើប្រាស់ដីរួមគ្នា និងសម្គាល់ព្រំដីតាមរយៈអ្វីដែលអាចសម្គាល់បាន ដូចជាដើមឈើ ភ្នំ ឬកន្លែងជំនឿផ្សេងៗ។
រឿងនេះបង្កើតបានជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់ការសម្របខ្លួនទៅនឹងប្រព័ន្ធរបស់រដ្ឋក្នុងការបែងចែកដីជាកម្មសិទ្ធិបុគ្គលតាមរយៈ «ប្លង់រឹង» ដែលទទួលស្គាល់ដោយថ្នាក់ជាតិ ឬ «ប្លង់ទន់» ដែលផ្តល់ដោយអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន។
ច្បាប់កម្ពុជាអនុញ្ញាតឱ្យមាននីតិវិធីសម្រាប់ជនជាតិដើមភាគតិចទាមទារសិទ្ធិកាន់កាប់លើដីប្រពៃណីរបស់ពួកគេ ដែលហៅថា ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិសមូហភាព ប៉ុន្តែសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំ ដើម្បីអនុវត្តនីតិវិធីនេះ។ មានតែសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចចំនួន ៤៣ ប៉ុណ្ណោះក្នុងចំណោមក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចជាង ៤៥០ ដែលបានព្យាយាមដាក់ពាក្យសុំប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីពីចន្លោះឆ្នាំ២០១១ ដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤ បានទទួលជោគជ័យ។
អ្នកសង្កេតការណ៍នៃដំណើរការនេះនិយាយថា វាមិនត្រឹមតែមានលក្ខណៈការិយាធិបតេយ្យ និងស្មុគស្មាញខ្លាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថា ជម្លោះផលប្រយោជន៍ដីធ្លី និងការអះអាងសិទ្ធិកាន់កាប់ជាន់គ្នារារាំងសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចពីការទាមទារទឹកដីរបស់ពួកគេ បើទោះបីជាការកាន់កាប់របស់ពួកគេមានតាំងពីយូរមកហើយក៏ដោយ។
បន្ទាប់ពីការចុះចូលរបស់ខ្មែរក្រហមឆ្នាំ១៩៩៨ និងការកែលម្អផ្លូវ ប្រជាជនកម្ពុជាជាច្រើនបានធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់ខេត្តភាគខាងកើត ដោយកាប់រានព្រៃ ដើម្បីធ្វើស្រែចម្ការ ទីដែលសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចរស់នៅ។ ការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏ច្រើនបែបនេះបានបំផ្លិចបំផ្លាញដែនជម្រកសត្វព្រៃស្នួលទំហំ ៧៥ ០០០ហិកតា ដែលបណ្តាលឱ្យបាត់បង់គម្របព្រៃឈើស្ទើរតែទាំងស្រុងដោយសារការចំណាកស្រុក សម្បទានដី និងការទន្ទ្រានយកដី។
បន្ទាប់ពីដំណាក់កាលនៃការធ្វើចំណាកស្រុកនេះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្តល់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីទាំងអស់នៅទូទាំងប្រទេស ដោយបញ្ជូននិស្សិតទូទាំងប្រទេសទៅចុះបញ្ជីការប្រើប្រាស់ដីធ្លី និងចាប់ផ្តើមជំរុញឱ្យប្រជាពលរដ្ឋដាក់ពាក្យស្នើសុំប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិប្លង់រឹង។
ស្រដៀងគ្នានេះដែរ អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងសហគមន៍បានរៀបចំផែនទីកំណត់ព្រំដីរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីរាប់ពាន់ហិកតា ប៉ុន្តែនៅពេលដែលគេផ្តល់ដីឱ្យពួកគាត់ ដីដែលពួកគាត់អះអាងសិទ្ធិកាន់កាប់ដ៏ធំ នោះជារឿយៗត្រូវបានបង្រួមមកត្រឹមជាដីស្រែចម្ការដែលនៅដាច់គ្នា។
តើអ្វីជំរុញឱ្យមានជម្លោះដីធ្លី?
វិវាទដីធ្លីនៅទូទាំងប្រទេសច្រើនតែកើតចេញពីកង្វះភាពច្បាស់លាស់អំពីសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច និងអ្នកដែលកាន់កាប់ដី ថាតើស្ថិតនៅក្រោមគម្រោងផ្តល់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិមួយណា។ កសិកម្ម គឺជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់គ្រួសារពលរដ្ឋខ្មែរនៅតាមជនបទ ដែលប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃគ្រួសារពលរដ្ឋនៅជនបទមានដីតិចជាងមួយហិកតា ហើយស្ទើរតែមួយភាគបីគ្មានដីធ្លី។
ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍និយាយថា ម្ចាស់ដីតូចៗទាំងនេះងាយរងគ្រោះបំផុតក្នុងការបាត់បង់ដីរបស់ពួកគេទៅលើសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារតែពួកគេមិនមានលទ្ធភាពទទួលបានប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិ ហើយក៏មិនមានលទ្ធភាពប្រកួតប្រជែងជាមួយក្រុមហ៊ុនដែលមានឥទ្ធិពល និងធនធានច្រើនដែរ។
ចាប់ពីឆ្នាំ ២០០០ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាប្រមាណ ៧៧៧.០០០នាក់ បានរងផលប៉ះពាល់ដោយសារជម្លោះដីធ្លី និងការបណ្តេញចេញ នេះបើយោងតាមអង្គការសិទ្ធិមនុស្សក្នុងស្រុក អាដហុក។ ជនជាតិដើមភាគតិចនៅកម្ពុជាត្រូវបានចាត់ទុកថា ជាក្រុមងាយរងគ្រោះជាពិសេសពាក់ព័ន្ធនឹងវិវាទដីធ្លី។
ដីធំៗដែលផ្តល់អោយអ្នកទទួលបានសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចច្រើនតែត្រួតគ្នាលើដីរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច ពីព្រោះតំបន់ទាំងនោះត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជា ‘ដីឯកជនរបស់រដ្ឋ‘ ជាធម្មតាមានព្រៃឈើ និងនៅតំបន់នៃ ‘ដីសាធារណៈរបស់រដ្ឋ’ (តំបន់ការពារ)។ នេះជាការពិត ជាពិសេសនៅតាមខេត្ត ដែលមានជនជាតិដើមភាគតិចរស់នៅច្រើន រួមមានខេត្តរតនគិរី មណ្ឌលគិរី ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង កំពង់ធំ និងខេត្តព្រះវិហារ។
លោក អំ សំអាត នាយកប្រតិបត្តិ នៃអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស លីកាដូ មានប្រសាសន៍ថា ការយឺតយ៉ាវក្នុងការចុះបញ្ជីដីសមូហភាពរបស់សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច គួបផ្សំនឹងការខកខានក្នុងការទទួលបានការព្រមព្រៀងដែលមានព័ត៌មានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ជាមុន និងដោយសេរីពីសហគមន៍ បានបណ្តោយឱ្យក្រុមហ៊ុនសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច «រំលោភយកដីរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច»។
ផ្អែកលើបទពិសោធន៍របស់លោកក្នុងការឃ្លាំមើលករណីសិទ្ធិដីធ្លី លោក សំអាត បានសង្កេតឃើញថា ជាទូទៅ ក្រុមហ៊ុនមិនបានព្យាយាមសុំការយល់ព្រមពីពលរដ្ឋនៅជនបទទេ នៅពេលដាក់ពាក្យស្នើសុំសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច។ លោកបានបន្ថែមថា៖ «កង្វះការចូលរួមរបស់សហគមន៍ក្នុងការផ្តល់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចនីមួយៗ ធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់សិទ្ធិដីធ្លី និងជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគាត់»។
សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការបាត់បង់ដីទៅក្រុមហ៊ុន ដោយសារពួកគាត់ពឹងផ្អែកលើធនធានធម្មជាតិ។ ដីភាគច្រើន ដែលជនជាតិដើមភាគតិចប្រើប្រាស់ គឺសម្រាប់ធ្វើចម្ការវិលជុំ និងសម្រាប់ការចិញ្ចឹមសត្វពាហនៈ។ ប៉ុន្តែជាធម្មតា ក្រុមហ៊ុនសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចបានឈូសឆាយដីព្រៃនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ហើយបន្ទាប់មករឹតត្បិតពលរដ្ឋមិនឱ្យចេញចូលព្រៃ ដែលប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិដើមភាគតិច ដើម្បីប្រមូលអនុផលព្រៃឈើដូចជាជ័រ និងទឹកឃ្មុំ។ ព្រៃឈើក៏ជាទីតាំងសំខាន់សម្រាប់ជំនឿ និងកន្លែងបញ្ចុះសព ដូច្នេះក្រុមហ៊ុនអភិវឌ្ឍន៍សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច តែងតែរំលោភបំពានលើវប្បធម៌ជនជាតិដើមភាគតិច។
តើអាចកែទម្រង់ប្រព័ន្ធនេះបានទេ?
ជាមួយនឹងការបង្កើតគម្រោងសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចនេះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបង្កើតគោលនយោបាយជាច្រើនសម្រាប់អភិបាលកិច្ចល្អ ដែលអ្នកសង្កេតការណ៍និយាយថា អាចត្រូវបានតាមដានយ៉ាងដិតដល់បន្ថែមទៀត ទប់ស្កាត់ជម្លោះ ដូចករណីដែលជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយក្នុងខេត្តរតនគិរីកំពុងជួបប្រទះនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។
អ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកកសិកម្ម លោក Jean-Christophe Diepart បានកត់សម្គាល់នៅក្នុងរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០១៦ ថា ប្រព័ន្ធសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចខ្វះយន្តការដោះស្រាយបណ្តឹង ដែលអនុញ្ញាតឱ្យសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចលើកឡើងនូវបញ្ហា ដូចជាកង្វះការព្រមព្រៀងដែលមានព័ត៌មានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ជាមុននិងដោយសេរី។
សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចក៏អាចត្រូវបានលុបចោលផងដែរ ប្រសិនបើវាបំពានលក្ខខណ្ឌរបស់ខ្លួន ឬក៏មិនបានប្រើប្រាស់លើសពី១២ខែ ដោយគ្មានហេតុផល។ សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចកួយក្នុងខេត្តព្រះវិហារ បានព្យាយាមទាមទារសិទ្ធិដីធ្លីពីក្រុមហ៊ុនសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចមួយក្រុមរបស់ជនជាតិចិន ដែលផលិតស្ករអំពៅ ហើយមិនបានប្រើប្រាស់ ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ពេលនេះ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលមិនទាន់ឆ្លើយតបនឹងសំណើរបស់ពួកគេទេ។
រីឯនៅខេត្តរតនគិរីវិញ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាកាលពីឆ្នាំ២០២២ បានកាត់ឆ្វៀលដីសម្បទានសង្គមកិច្ចចេញពីដីសម្បទានរបស់ក្រុមហ៊ុន ៧មករា ផារី ដែលតាមព័ត៌មានថា សម្រាប់ជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយ ដែលមានជម្លោះជាមួយសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចនេះ។ ខុសពីសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច សម្បទានដីសង្គមកិច្ចត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងសង្គម ដោយផ្តោតលើគ្រួសារពលរដ្ឋក្រីក្រ ដែលខ្វះខាតដីសម្រាប់រស់នៅ ឬធ្វើកសិកម្មចិញ្ចឹមជីវិត។ ប៉ុន្តែអ្នកភូមិជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយដែលកំពុងតវ៉ា បានប្រាប់ HaRDStories កាលពីខែឧសភា ថា ពួកគេមិនដែលទទួលបានការជូនដំណឹងអំពីការបែងចែកដីសង្គមកិច្ចនេះទេ ដោយបានចោទសួរអំពីរបៀប ដែលគេសម្រេចផ្តល់ដីសង្គមកិច្ចទាំងនេះ និងថា តើអ្នកណាទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីដីនេះ។
លោក អំ សំអាត នៃអង្គការ លីកាដូ បានគូសបញ្ជាក់ថា រដ្ឋាភិបាលគួរតែពន្លឿនការចុះបញ្ជីដីសមូហភាព ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច ដាក់ចេញនូវគោលនយោបាយ ដើម្បីការពារ និងលើកកម្ពស់សិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិច និងរឹតបន្តឹងសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់ទាំងនោះ។ ចំណែកអ្នកកាន់កាប់ដីសម្បទានសេដ្ឋកិច្ចវិញ លោក សំអាត មានប្រសាសន៍ថា គោលនយោបាយមានហើយ ប៉ុន្តែចាំបាច់ត្រូវតែគោរព។
លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ «ក្រុមហ៊ុន ដែលទទួលបានដីសម្បទានសម្រាប់គោលបំណងអភិវឌ្ឍន៍ ត្រូវតែគោរពតាមកិច្ចសន្យារបស់ខ្លួន ខណៈផលប៉ះពាល់លើដីជនជាតិដើមភាគតិច ត្រូវដោះស្រាយដោយតម្លាភាព និងដោយស្មើភាព»៕
អត្ថបទបកប្រែនេះត្រូវបានស្នើសុំចុះផ្សាយពីអ្នកសរសេរ ដែលបកប្រែសម្រួលពីសារព័ត៌មាន HARDSTORIES៖ How Cambodia’s Land Protection Fail Indigenous Communities
