សាលាដំបូងខេត្តរតនគិរីបានកោះហៅអ្នកភូមិចំនួន៨នាក់ ក្នុងនោះមានជនជាតិដើមភាគតិចពូនងចំនួន៦នាក់ ឱ្យចូលខ្លួនបំភ្លឺពាក់ព័ន្ធនឹងករណីដុតបំផ្លាញស្នាក់ការរងស្រែជ្រៃនៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃលំផាត់។ ហេតុការណ៍នេះបានកើតឡើង បន្ទាប់ពីមានស្ត្រីម្នាក់បានស្លាប់អំឡុងពេលប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបសកម្មភាពជីកយករ៉ែមាសខ្នាតតូច។
ព្រះរាជអាជ្ញាបានចេញដីកាកោះហៅបុរសជនជាតិពូនងម្នាក់ឈ្មោះ កឿន ចាន់ណា អាយុ ៣១ឆ្នាំ រស់នៅភូមិរយ៉ ឃុំរយ៉ ស្រុកកោះញែក ខេត្តមណ្ឌលគិរី ព្រមទាំងបុគ្គលមួយចំនួនទៀត ឱ្យចូលខ្លួនទៅកាន់តុលាការនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ដើម្បីបំភ្លឺពាក់ព័ន្ធនឹងហេតុការណ៍ដែលបានកើតឡើងកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែកញ្ញា។
លោក ចាន់ណា ជាអ្នកភូមិម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិទាំងប្រាំបីនាក់ ដែលត្រូវបានកោះហៅ បាននិយាយថា លោកនិងអ្នកភូមិផ្សេងទៀតមិនមានគម្រោងដុតបំផ្លាញស្នាក់ការបរិស្ថាននោះទេ។ លោកបានបញ្ជាក់ថា អ្នកភូមិបានទៅទីនោះ ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយចំពោះករណីស្ត្រីម្នាក់ដែលបានស្លាប់ ប៉ុន្តែពួកគាត់បានខឹងសម្បារ នៅពេលដែលមន្ត្រីបរិស្ថានគេចវេះមិនព្រមជួបពួកគាត់។
លោកបានរំឭកថា ពីដំបូង អាជ្ញាធរបានប្រាប់អ្នកភូមិថា រឿងនេះនឹងមិនត្រូវបានបន្តចាត់វិធានការទៀតទេ។ លោកបាននិយាយថា ប៉ុន្តែពេលនេះ តុលាការបានកោះហៅពួកគាត់ឱ្យចូលខ្លួនទៅឆ្លើយបំភ្លឺជុំវិញហេតុការណ៍នោះ ខណៈដែល «មិនទាន់មាននរណាម្នាក់ទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់របស់ស្ត្រីរូបនោះនៅឡើយ»។
លោកបានអំពាវនាវដល់មន្ត្រីបរិស្ថាន និងក្រសួងបរិស្ថាន ឱ្យពិចារណាឡើងវិញលើករណីនេះ ដោយសារអ្នកភូមិមិនមានចេតនាបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋនោះទេ។ លោកក៏បានបង្ហាញក្តីបារម្ភចំពោះសុវត្ថិភាព និងជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគាត់ផងដែរ ដោយលើកឡើងថា ស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគាត់ គឺមានការលំបាកស្រាប់ទៅហើយ ហើយការកោះហៅឡើងតុលាការ នឹងធ្វើឱ្យបន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគាត់កាន់តែលំបាកថែមទៀត។
លោកនិយាយថា៖ «ប្រសិនបើគ្មានអ្នកភូមិណាម្នាក់ស្លាប់នោះទេ ពួកយើងក៏មិនខឹងខ្លាំងដល់ថ្នាក់នេះដែរ។ នៅពេលនោះ យើងចង់ដោះស្រាយបញ្ហានេះ និងស្វែងរកសំណងជូនគ្រួសាររបស់ស្ត្រី ដែលបានស្លាប់នោះ។ អាជ្ញាធរបានប្រាប់ពួកយើងឱ្យបញ្ចប់រឿងត្រឹមហ្នឹង ប៉ុន្តែមិនមានការកត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរអ្វីឡើយ។ រឿងនេះធ្វើឱ្យអ្នកភូមិមានការខកចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះករណីនេះ គួរតែត្រូវបានបញ្ចប់ត្រឹមហ្នឹងឯង»។
សូមរំលឹកថា កាលពីថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ក្រុមអ្នកភូមិមួយក្រុមបានដុតបំផ្លាញស្នាក់ការងបរិស្ថានមួយកន្លែង បន្ទាប់ពីស្ត្រីជនជាតិដើមភាគតិចម្នាក់ឈ្មោះ សាលៀង សាវិន អាយុ១៩ឆ្នាំ បានស្លាប់ដោយមិនដឹងមូលហេតុនៅជិតទីតាំងរុករករ៉ែមាសមួយកន្លែង។ អ្នកភូមិបានចោទប្រកាន់មន្ត្រីបរិស្ថានថា បានធ្វើឱ្យនាង «ភ័យខ្លាច» អំឡុងពេលប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបសកម្មភាពរុករករ៉ែមាសខ្នាតតូច ប៉ុន្តែអាជ្ញាធរបានបដិសេធថា ការស្លាប់របស់ស្ត្រីរូបនេះ មិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងការបង្ក្រាបរបស់ខ្លួនឡើយ។
លោក ប៊ុន ធឿន ជាអ្នកភូមិនៅឃុំរយ៉ បានរៀបរាប់អំពីហេតុការណ៍ស្រដៀងគ្នានេះ ពាក់ព័ន្ធនឹងការដុតបំផ្លាញស្នាក់ការរងបរិស្ថាន។ លោកបាននិយាយថា មិនមានបុគ្គល ឬក្រុមណាមួយបានណែនាំឱ្យអ្នកភូមិដុតស្នាក់ការនោះទេ។ លោកបន្តថា ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគាត់បានទៅសាកសួរអំពីមូលហេតុ ដែលស្ត្រីម្នាក់បានស្លាប់ អំឡុងពេលមន្ត្រីឧទ្យាននុរក្សចុះប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបអ្នកភូមិ ដែលកំពុងធ្វើសកម្មភាពជីកយករ៉ែមាស។
មន្ត្រីទាំងនោះ មិនបានចេញមកពិភាក្សាអំពីបញ្ហានេះទេ ប៉ុន្តែបែរជាគេចខ្លួនទៅវិញ ដែលធ្វើឱ្យអ្នកភូមិខឹងសម្បារ ហើយនាំឱ្យកើតមានហេតុការណ៍នេះឡើង។
លោកបាននិយាយថា៖ «ពួកយើងបានទៅទីនោះ ដើម្បីពិភាក្សា និងស្វែងរកដំណោះស្រាយ ប៉ុន្តែពួកគេមិននៅទីនោះទេ ព្រោះពួកគេបានរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅហើយ។ អ្នកភូមិដែលឈឺចាប់មិនអាចទទួលយកបានឡើយ ទើបពួកគាត់បានព្រមព្រៀងគ្នាដុតបំផ្លាញស្នាក់ការនោះចោល»។
លោក សាលៀង ថុន ជាប្អូនប្រុសរបស់ស្ត្រី ដែលបានស្លាប់នោះ បាននិយាយថា មិនមាននរណាម្នាក់ទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់បងស្រីរបស់លោកឡើយ ទោះបីជាអាជ្ញាធរបានផ្តល់ថវិកាមួយចំនួនសម្រាប់ចំណាយលើពិធីបុណ្យសពក៏ដោយ។ លោកបានសម្តែងការសោកស្តាយយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការបាត់បង់បងស្រីរបស់លោក ហើយបានអំពាវនាវដល់មន្ត្រីកុំឱ្យចាត់វិធានការផ្លូវច្បាប់លើអ្នកភូមិ។
លោកបាននិយាយថា៖ «គាត់ [មន្ត្រី] បានចូលរួមវិភាគទានតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះសម្រាប់ពិធីបុណ្យសព។ ពាក់ព័ន្ធការកោះហៅអ្នកភូមិ ខ្ញុំយល់ថា ប្រសិនបើបញ្ហានេះ ត្រូវបានដោះស្រាយរួចរាល់ហើយនោះ មន្ត្រីមិនគួរដាក់ទោសអ្នកភូមិឡើយ»។
លោក សី ទូច អភិបាលស្រុកកោះញែក បានប្រាប់សារព័ត៌មានខេមបូចាព័ត៌មានថា អាជ្ញាធរតែងតែធ្វើការអប់រំប្រជាពលរដ្ឋ និងណែនាំឱ្យពួកគាត់បញ្ឈប់សកម្មភាពរុករករ៉ែ។ លោកបានបញ្ជាក់ថា ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រសិនបើមានសកម្មភាពខុសច្បាប់កើតឡើង ស្ថាប័នមានសមត្ថកិច្ចត្រូវអនុវត្តតាមនីតិវិធីច្បាប់ ដោយបានបន្ថែមថា ស្ថាប័នផ្សេងទៀតមិនអាចលូកដៃចូលក្នុងដំណើរការនីតិវិធីទាំងនោះបានឡើយ។
លោកបានមានប្រសាសន៍ថា អាជ្ញាធរមិនអាចទប់ស្កាត់ ឬលូកដៃចូលក្នុងរាល់ហេតុការណ៍ទាំងអស់បាននោះទេ ប៉ុន្តែព្យាយាមសម្របសម្រួល ផ្តល់ការណែនាំ និងទប់ស្កាត់មិនឱ្យអ្នកភូមិប្រព្រឹត្តខុសច្បាប់ ឬបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈ។
លោកបានថ្លែងថា៖ «ប្រសិនបើប្រជាពលរដ្ឋប្រព្រឹត្តកំហុសដោយអចេតនា ឬដោយសារការធ្វេសប្រហែស ហើយទទួលស្គាល់កំហុសរបស់ខ្លួននោះ អាជ្ញាធរតែងតែព្យាយាមសម្របសម្រួល និងផ្តល់ដំបូន្មាន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ករណីនេះនៅតែត្រូវពិនិត្យឡើងវិញស្របតាមនីតិវិធីរបស់អាជ្ញាធរពាក់ព័ន្ធ»។
លោក សី ទូច បានមានប្រសាសន៍ថា មរណភាពរបស់ស្ត្រីរូបនេះ គឺស្ថិតនៅក្នុងដំណាក់កាលនៃការស៊ើបអង្កេត និងនីតិវិធីច្បាប់ដោយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច ដែលត្រូវមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់។ លោកបានបញ្ជាក់ថា អាជ្ញាធរថ្នាក់ស្រុកមិនអាចធ្វើការសន្និដ្ឋានជំនួសបានឡើយ ដោយបន្ថែមថា ករណីនេះស្ថិតនៅក្រោមសមត្ថកិច្ចរបស់អាជ្ញាធរខេត្តរតនគិរី ផ្នែកទៅលើទីតាំង និងកាលៈទេសៈនៃហេតុការណ៍។
លោក ផុន ខេមរិន្ទ ប្រធានមន្ទីរបរិស្ថានខេត្តរតនគិរី បានលើកឡើងថា ករណីនេះកំពុងស្ថិតនៅក្នុងដៃតុលាការហើយនៅពេលនេះ ប៉ុន្តែលោកបានបដិសេធថា មន្ត្រីបរិស្ថានមិនបានដាក់ពាក្យប្តឹងអ្នកភូមិទេ។ លោកបានបញ្ជាក់ថា ពាក្យបណ្តឹងនោះ គឺសំដៅទៅលើតែបុគ្គលដែលបានប្រព្រឹត្តបទល្មើសប៉ុណ្ណោះ។
នៅពេលធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើករណីនេះ លោកបានចោទសួរថា តើគួរចាត់ទុកហេតុការណ៍នេះយ៉ាងដូចម្តេចទៅវិញ «នៅពេលពលរដ្ឋតាមចោទថា បានប្រព្រឹត្តល្មើសច្បាប់ និងបានកៀងគរអ្នកដទៃឱ្យដុតបំផ្លាញស្នាក់ការរបស់រដ្ឋ»។ លោកបានបញ្ជាក់ថា មន្ទីរបរិស្ថានមិនចង់ «ជជែកវែកញែក» អំពីរឿងនេះបន្តទៀតទេ ហើយនឹងទុកឱ្យតុលាការជាអ្នកសម្រេច។
លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ «យើងកំពុងបន្តនីតិវិធីតុលាការប្រឆាំងបុគ្គលទាំងឡាយណា ដែលបានបំពានច្បាប់។ យើងមិនបានប្តឹងអ្នកភូមិនោះទេ»។
នៅពេលត្រូវបានសួរថា តើអ្នកណាគួរទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់របស់ស្ត្រីរូបនោះ លោក ខេមរិន្ទ បានលើកឡើងថា វាជារឿងដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ហើយមិនគួររាប់បញ្ចូលក្នុងករណីដុតបំផ្លាញស្នាក់ការងបរិស្ថាននោះទេ។
លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ «ជាទូទៅ មនុស្សម្នាក់ៗមានហេតុផលរៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែខ្ញុំនឹងមិនជជែកវែកញែកអំពីបញ្ហានេះទេ។ យើងនឹងទុកឱ្យតុលាការជាអ្នកចាត់វិធានការ»។
សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយ ដែលបានបង្ហោះនៅលើទំព័រហ្វេសប៊ុកសំលេងជនជាតិដើមភាគតិចពូនងបានលើកឡើងថា ហេតុការណ៍នេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីស្ថានភាពរស់នៅដ៏លំបាករបស់អ្នកភូមិ ដែលកំពុងជួបប្រទះនឹងភាពក្រីក្រ បំណុល និងកង្វះខាតធនធានសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍នោះបានបន្តថា អ្នកភូមិបានងាកទៅប្រកបមុខរបររុករករ៉ែមាសតាមបែបប្រពៃណីនៅក្នុងសហគមន៍របស់ពួកគេ ដើម្បីរកចំណូល ផ្គត់ផ្គង់កូនៗ និងសងបំណុលដែលកំពុងកើនឡើង។
សេចក្តីថ្លែងការណ៍នេះបានឱ្យដឹងទៀតថា ហេតុការណ៍នេះបានបញ្ចប់ទៅដោយសោកនាដកម្ម គឺការស្លាប់ស្ត្រីវ័យក្មេងម្នាក់ ដែលកំពុងមានផ្ទៃពោះ ដោយចាត់ទុកការស្លាប់របស់ស្ត្រីរូបនេះថា ជាការបាត់បង់ដ៏ធំធេងសម្រាប់ក្រុមគ្រួសារ និងជាទុក្ខសោកដ៏រ៉ាំរ៉ៃសម្រាប់សហគមន៍។
សេចក្តីថ្លែងការណ៍នេះសរសេរថា៖ «យើងអំពាវនាវឱ្យមានការពិចារណាឱ្យបានទូលំទូលាយ និងដោយប្រយ័ត្នប្រយែង អំពីមូលហេតុ និងកាលៈទេសៈ ដែលនាំឱ្យកើតមានហេតុការណ៍នេះ»។
សេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចពូនងនេះបានលើកឡើងថា ច្បាប់ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់ និងយុត្តិធម៌ ប៉ុន្តែមនុស្សធម៌ក៏គួរតែជាគោលការណ៍ណែនាំដល់ការសម្រេចចិត្តរបស់មេដឹកនាំផងដែរ។ ពួកគេបានចោទជាសំណួរថា តើអាចស្វែងរកដំណោះស្រាយមួយដោយមិនបន្ថែមបន្ទុកដល់អ្នកភូមិ ដែលកំពុងរងទុក្ខដោយសារការបាត់បង់មនុស្សជាទីស្រឡាញ់ ភាពក្រីក្រ បំណុល និងនីតិវិធីផ្លូវច្បាប់រួចហើយនោះ។
សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដដែលបានបន្ថែមថា ការសម្រេចចិត្តដ៏មានតម្លៃបំផុតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំ មិនមែនមានត្រឹមតែការដាក់ទោសចំពោះទង្វើខុសឆ្គងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវស្វែងរកដំណោះស្រាយ ដែលអាចជួយសម្រាលទុក្ខលំបាក កាត់បន្ថយជម្លោះ និងអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាពលរដ្ឋអាចវិលត្រឡប់ទៅរស់នៅក្នុងសហគមន៍ប្រកបដោយសន្តិភាពវិញ។
កាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ហេតុការណ៍ស្រដៀងគ្នានេះ បានកើតឡើង នៅពេលជនជាតិដើមភាគតិចក្រោលជាង៣០០នាក់ នៅក្នុងឃុំស្រែជិះ ខេត្តក្រចេះ បានដុតបំផ្លាញស្នាក់ការរបស់ក្រសួងបរិស្ថានមួយកន្លែង បន្ទាប់ពីមានទំនាក់ទំនងតានតឹងជាមួយមន្ត្រីអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ការតវ៉ានេះបានកើតឡើង បន្ទាប់ពីមានសេចក្តីរាយការណ៍ថា តំបន់ការពារ «សរសរស្តម្ភសត្វតោ» នឹងត្រូវពង្រីកបន្ថែមចំនួន ៤ ៥០០ហិកតា។ មិនមានការចាប់ខ្លួននរណាម្នាក់ទេនៅពេលនោះ៕
ប្រែសម្រួលពីអត្ថបទភាសាអង់គ្លេស៖ Eight Villagers Summoned for Torching Wildlife Sanctuary Station in Ratanakiri
