នៅពេលដែលអ្នកស្រី ប៉ែន សុចាន់ ដើរចូលបន្ទប់ប្រឹក្សាយោបល់ ដើម្បីទទួលវេជ្ជបញ្ជាជាទៀងទាត់របស់អ្នកស្រីកាលពីខែមករា អ្នកស្រីរំពឹងថា នឹងទទួលបានថ្នាំព្យាបាលជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តដែលអ្នកស្រីធ្លាប់បានទទួលច្រើនឆ្នាំកន្លងមកហើយនោះ។ ផ្ទុយទៅវិញ អ្នកប្រឹក្សាយោបល់ម្នាក់បានប្រាប់អ្នកស្រីថា ថ្នាំអស់ហើយ ចំណែកគម្រោងនេះក៏ត្រូវបានបញ្ចប់ដែរ។ គ្មាននរណាអាចនិយាយបានថា ពេលណា ឬថាតើ វានឹងចាប់ផ្តើមឡើងវិញឬយ៉ាងណានោះទេ។
អស់រយៈពេលប្រាំបីឆ្នាំ អ្នកស្រី សុចាន់ បានជួយដល់សាលាក្តី ដើម្បីកាត់ទោសមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ដោយផ្តល់ចម្លើយអំពីការរៀបការដោយបង្ខំ និងអំពីរបួសផ្លូវចិត្តរបស់អ្នកស្រី ដើម្បីជួយធានាដល់ដំណើរការកាត់ទោសមេដឹកនាំនៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍នេះ។ ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីសាលាក្តីបិទបញ្ចប់ សេវាថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តរបស់អ្នកស្រីក៏ត្រូវបានបញ្ចប់ផងដែរ។
អ្នកស្រី សុចាន់ អាយុ ៦៧ឆ្នាំមានជំងឺស្ត្រេសក្រោយការប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្ត និងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត ជាស្ថានភាព ដែលអ្នកចិត្តសាស្រ្តបានប្រាប់អ្នកស្រីថា ត្រូវការការព្យាបាលជាបន្ត។ អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «គាត់បានប្រាប់ខ្ញុំថា បើគ្មានការព្យបាលទេ ខ្ញុំនឹងទៅជាមនុស្សដែលនិយាយជាមួយខ្លួនឯង ឬនិយាយជាមួយខ្យល់»។
នៅខួបលើកទី៥០ នៃការឡើងកាន់អំណាចរបស់ពួកខ្មែរក្រហម អ្នករស់រានមានជីវិតដែលបានផ្តល់សក្ខីកម្មនៅសាលាក្តីប្រឆាំងនឹងរបបនេះបាននិយាយថា ពួកគាត់បានរំឭកឡើងវិញជាប្រចាំនូវការឈឺចាប់របស់ពួកគាត់ ដើម្បីអប់រំពិភពលោកអំពីផលប៉ះពាល់នៃអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។ ឥឡូវនេះ ពួកគាត់មានធនធាននៅសល់តិចតួច ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តរបស់អ្នកនៅរស់រានមានជីវិត។
មិនមែនមានតែអ្នកស្រី សុចាន់ តែម្នាក់ទេ ដែលបាត់បង់សេវាថែទាំងសុខភាពផ្លូវចិត្ត មានដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីជាច្រើននាក់ទៀត ដែលបានផ្តល់ចម្លើយ ឥឡូវនេះ បាត់បង់ឱកាសទទួលបានការប្រឹក្សា និងថ្នាំពេទ្យ ដោយសារកម្មវិធីរបស់ម្ចាស់ជំនួយបានថយចុះ ដោយនៅសល់ជម្រើសតិចតួចប៉ុណ្ណោះសម្រាប់ពួកគាត់។
សវនាការប្រើពេលច្រើនឆ្នាំ
ចាប់ពីដើមទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ចលនាជ្រុលនិយមនេះ មានបំណងរៀបចំប្រទេសឡើងវិញដោយប្រកាន់យករបបកសិកម្ម ហើយបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៧៥ ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានធ្វើឱ្យប្រទេសកម្ពុជាធ្លាក់ក្នុងភាពអត់ឃ្លាន និងពលកម្មដោយបង្ខំអស់រយៈពេលជិត៤ឆ្នាំ ដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែល២លាននាក់ និងរាប់លាននាក់ផ្សេងទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅ។
បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ ដើម្បីបញ្ឈប់របបនេះ និងក្រោមការត្រួតត្រារបស់វៀតណាមមួយរយៈ អង្គការសហប្រជាជាតិបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ និងរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅឆ្នាំ១៩៩៣។ បន្ទាប់មក ស្ថាប័នតុលាការកូនកាត់មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង គឺអង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (អ.វ.ត.ក.) ដើម្បីកាត់ទោសមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម។
បន្ទាប់ពីចំណាយពេល១៦ឆ្នាំ និងដំណើរការជំនុំជម្រះលើសំណុំរឿងជាច្រើនរួចមក សាលាក្តីខ្មែរក្រហមបានកាត់ទោសមេដឹកនាំរបបខ្មែរក្រហមនិងអ្នករៀបចំចំនួន៤រូប ត្រឹមឆ្នាំ២០២២ ប៉ុន្តែមានមនុស្សជាច្រើនផ្សេងទៀតរួមទាំងមេដឹកនាំដែលមានឈ្មោះអសោច ប៉ុល ពត បានស្លាប់មុនពេលពួកគេអាចត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ សាលាក្តីបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវរយៈពេលនោះថា ជារបបប្រល័យពូជសាសន៍ ហើយបានបង្កើតសំណងជានិមិត្តរូបមួយចំនួនដល់ប្រជាជនកម្ពុជាទាំងមូល។
ប៉ុន្តែដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីដែលបានផ្តល់សក្ខីកម្មនិយាយថា ពួកគាត់នៅតែបន្តមានបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តច្រើនទសវត្សរ៍ក្រោយមកទៀត ហើយពួកគាត់ពិបាកក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហានេះ។
អ្នកស្រី សុចាន់ បាននិយាយថា៖ «ពីដំបូង គេប្រាប់យើងថា គេនឹងជួយរហូតដល់យើងជាសះស្បើយ ឬលែងត្រូវការថ្នាំទៀត។ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ [ការគាំទ្រ] បានបញ្ចប់ ហើយគ្មាននរណាម្នាក់អាចពន្យល់ប្រាប់ខ្ញុំថា មកពីមូលហេតុអ្វីទេ»។
ការស្វែងរកអ្វីផ្សេងមកជំនួសថ្នាំពេទ្យ
អ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម ដែលបានផ្តល់បទសម្ភាសដល់ HaRDstories និយាយថា ពួកគាត់បានទទួលការគាំទ្រផ្នែកសុខភាពផ្លូវចិត្តតិចតួច អំឡុងពេល និងក្រោយពេលនៃដំណើរការរបស់សាលាក្តី។ ឥឡូវនេះ ពួកគាត់ជាច្រើនស្វែងរកជម្រើសសម្រាប់ការថែទាំសុខភាព ដោយសារតែលទ្ធភាពទទួលបាន ឬតម្លៃ។
នៅពេលដែលអ្នកស្រី ឡាយ គឹមឈាន អាយុ៦៨ឆ្នាំ បានផ្តល់ចម្លើយអំពីការរៀបការដោយបង្ខំនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ អ្នកស្រីបានធ្វើដំណើររៀងរាល់ខែពីផ្ទះរបស់អ្នកស្រីនៅក្នុងខេត្តពោធិ៍សាត់មកទីក្រុងភ្នំពេញ ដើម្បីបើកថ្នាំពីអង្គការចិត្តសង្គមអន្តរវប្បធម៌កម្ពុជា (TPO Cambodia)។
នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ អ្នកស្រីចាប់ផ្តើមមានអាការៈវិលមុខ និងដួលសន្លប់ ដូច្នេះអ្នកស្រីឈប់ប្រើថ្នាំ ដើម្បីកុំឱ្យមានការលំបាកនៅពេលធ្វើដំណើរ។ ដូចអ្នកនៅរស់រានមានជីវិតដទៃទៀតដែរ អ្នកស្រី គឹមឈាន មិនបានដឹងពីមូលហេតុពិតប្រាកដនៃសុខភាពផ្លូវកាយ ឬផ្លូវចិត្តនោះទេ។
មួយរយៈពេលកន្លងមកនេះ អ្នកស្រីបានព្យាយាមលេបថ្នាំងងុយដេក ប៉ុន្តែនៅទីបំផុត អ្នកស្រីបានចាប់ផ្តើមទៅវត្តញឹកញាប់ជាងមុនវិញ ដោយទទួលយកនូវពាក្យទូន្មានប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធអំពីការអនុគ្រោះ និងសេចក្តីសប្បុរស។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំសូត្រធម៌ និងថ្វាយបង្គំព្រះនៅផ្ទះ ហើយវាជួយឲ្យខ្ញុំដេកលក់ស្រួលបន្តិច។ ប៉ុន្តែយប់ខ្លះ ខ្ញុំដេកបានតែមួយម៉ោងឬពីរម៉ោងប៉ុណ្ណោះពេលខ្លះ [ដឹងខ្លួន] ដល់ភ្លឺ»។
ចំណែកអ្នករស់រានមានជីវិតផ្សេងទៀតបានរកឃើញវិធីផ្សេងគ្នា ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ។ អ្នកស្រី ហុង សាវ៉ាត អាយុ៦០ឆ្នាំ ផឹកស្រាបៀររាល់យប់ ដើម្បីបំបាត់ការភ័យខ្លាច និងជួយឱ្យអ្នកស្រីដេកលក់ស្រួល។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំតែងតែផឹកស្រាបៀរព្រោះបើគ្មានវា ខ្ញុំមានអារម្មណ៍មិនស្រួលទេ»។ អ្នកស្រីបានបន្ថែមថា៖ «ជាតិអាល់កុលផ្តល់ផលរំខានតិចជាងថ្នាំពេទ្យ។ “ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ញ័រដៃ និងញ័រខ្លួន ហើយដេកមិនលក់ទេ»។
អង្គការ TPO Cambodia មិនបានឆ្លើយតបទៅនឹងសំណើជាច្រើនលើក ដើម្បីសុំការអត្ថាធិប្បាយ ឬដើម្បីបញ្ជាក់ពីកម្មវិធីដែលមានសម្រាប់អ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហមនោះទេ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គេហទំព័ររបស់អង្គការនេះបង្ហាញថា អង្គការបានផ្តល់ការថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តដល់អ្នករស់រានមានជីវិតយ៉ាងហោចណាស់រហូតដល់ត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។
ពីរក្នុងចំណោមសំណុំរឿងទាំងបួនរបស់សាលាក្តីរួមបញ្ចូលជំនួយផ្នែកសុខភាពផ្លូវចិត្តដែលជាផ្នែកមួយនៃ «សំណង» ជានិមិត្តរូបសម្រាប់ជនស៊ីវិល ប៉ុន្តែតុលាការបានផ្តល់ការគាំទ្រជាសហគមន៍ដូចជាក្រុមជួយខ្លួនឯងជាជាងផ្តល់ការគាំទ្រលើការថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តដោយផ្ទាល់សម្រាប់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណី ឬជនស៊ីវិល។ ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីនៅក្នុងសំណុំរឿងដំបូងរបស់សាលាក្តីខ្មែរក្រហមដែលបានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានស្នើសុំសំណងជាការថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តនិងថ្នាំដោយឥតគិតថ្លៃ ប៉ុន្តែអង្គជំនុំជម្រះបានច្រានចោលសំណើនេះ។
យោងតាមលោក Milan Jovančević ជាមន្ត្រីគ្រប់គ្រងកម្មវិធីនៃជំនួយអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ការជំនុំជម្រះក្តីខ្មែរក្រហម (UNAKRT) ជាទីភ្នាក់ងារគ្រប់គ្រងតុលាការកូនកាត់នេះ បានឱ្យដឹងថា សាលាក្តីក្នុងរយៈពេល១៦ឆ្នាំនេះ បានដំណើរការជាមួយនឹងថវិកាចំនួន២៩០លានដុល្លារអាមេរិក ដែលផ្តល់ដោយប្រទេសចំនួន៣០ និងសហភាពអឺរ៉ុប ជាមួយនឹងទឹកប្រាក់បន្ថែមចំនួន៦៨លានដុល្លារទៀតពីមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ដើម្បីចំណាយលើការខ្វះខាតក្នុងការស៊ើបអង្កេត ការជំនុំជម្រះក្តី និងតំណាងផ្នែកច្បាប់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណី។
លោក Jovančević បានមានប្រសាសន៍ថា អង្គការសហប្រជាជាតិមិនដែលមានកាតព្វកិច្ចផ្តល់សេវាថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តរយៈពេលវែងដល់អ្នករស់រានមានជីវិតនោះទេ។
លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ «ទាំង UNAKRT និង អ.វ.ត.ក. មិនមានអាណត្តិក្នុងការផ្តល់សេវាគាំពារសុខុមាលភាពសង្គម ឬសុខភាពផ្លូវចិត្តដល់សាធារណជនទូទៅនោះទេ។ នេះមិនមែនជាអ្វីដែលតុលាការធ្វើ ហើយក៏មិនមែនជាអ្វីដែល អ.វ.ត.ក. គ្រោងនឹងធ្វើដែរ»។
លោកមានប្រសាសន៍ថា ជំនួសមកវិញ ទីភ្នាក់ងាររបស់លោកផ្តល់មូលនិធិដល់កម្មវិធីផ្សព្វផ្សាយជាមួយអ្នករស់រានមានជីវិត និងសម្ភារៈអប់រំ ហើយ «គាំទ្រវត្តមានរបស់អ្នកជំនាញសុខភាពផ្លូវចិត្តនៅក្នុងកម្មវិធីផ្សព្វផ្សាយ»។
អ.វ.ត.ក. បានបញ្ជាក់ថា បន្ទាប់ពីការបិទបញ្ចប់មក គ្មានប្រព័ន្ធតាមដានជាមួយដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីសម្រាប់ការថែទាំសុខភាពឬសុខភាពផ្លូវចិត្តទេ។ លោក សុខ ហាំងឃាង តំណាងរបស់សាលាក្តីបានថ្លែងថា ខណៈដែល TPO មានមូលនិធិមួយចំនួនសម្រាប់គាំទ្រដើមបណ្ដឹងរដ្ឋប្បវេណី ប៉ុន្តែក៏មិនមានមូលនិធិបន្តឬត្រូវបានធានានោះដែរ។
លោក ហាំងឃាង មានប្រសាសន៍ថា៖ «TPO មានគម្រោង ឬថវិកាផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីគាំទ្រដល់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីដែលមានបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្ត ប៉ុន្តែនឹងមិនមានមូលនិធិដែលត្រូវបានធានាសម្រាប់សេវាដោយគ្មានទីបញ្ចប់នោះទេ»។
ម្ចាស់ជំនួយជាច្រើនបានផ្តល់ជំនួយផ្នែកសុខភាពផ្លូវចិត្តដល់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីក្នុងរយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ប៉ុន្តែកម្មវិធីនេះមានពេលកំណត់។
អង្គការ USAID ជាទីភ្នាក់ងារផ្តល់ជំនួយបរទេសដែលបច្ចុប្បន្នលែងដំណើរការបានផ្តល់ប្រាក់ជិត ៩០០ ០០០ដុល្លារដល់អង្គការ TPO និងអង្គការកសាងសន្តិភាពក្តីករុណា កាលពីឆ្នាំ២០១៦ សម្រាប់គាំទ្រផ្នែកសុខភាពផ្លូវចិត្ត ប៉ុន្តែកម្មវិធីរយៈពេលបីឆ្នាំនេះ ផ្តោតលើកម្មវិធីព្យាបាលជាក្រុម និងការបណ្តុះបណ្តាលអ្នកព្យាបាល នេះបើយោងតាមគេហទំព័ររបស់អង្គការ TPO ។
ក្រោយមក អង្គការ USAID បានផ្តល់ថវិកាចំនួន ៥លានដុល្លារបន្ថែមទៀតនៅឆ្នាំ២០២១ ដល់មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-CAM) ដើម្បីស្រាវជ្រាវបញ្ហាសុខភាពដែលប៉ះពាល់ដល់អ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម។ ការសិក្សាបានរកឃើញថា បញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តស្ថិតក្នុងចំណោមបញ្ហាចម្បង ដែលប៉ះពាល់ដល់អ្នករស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែពួកគេកម្រស្វែងរកជំនួយដោយសារតែបន្ទុកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុក្នុងការព្យាបាលតាមវេជ្ជសាស្ត្រ ដោយធ្វើត្រឹមតែការណាត់ជួបព្យាបាលឬផ្នែកផ្លូវចិត្តប៉ុណ្ណោះ។
គ្មានការពន្យល់ច្បាស់លាស់
អ្នកស្រី សុចាន់ និងអ្នកស្រី គឹមឈាន បានលើកឡើងថា ពួកគាត់បានទទួលថ្នាំពីអង្គការ TPO Cambodia ដើម្បីជួយសម្រួលការចូលរួមរបស់ពួកគាត់ក្នុងដំណើរការជំនុំជម្រះ និងការផ្តល់សំណងពេលបន្ទាប់ ដែលបន្តរហូតដល់ឆ្នាំនេះ។
អ្នកស្រី គឹមឈាន បាននិយាយថា បន្ទាប់ពីអ្នកស្រីឈប់ធ្វើដំណើរទៅបើកថ្នាំប្រចាំខែមក អង្គការ TPO មិនដែលសួរពីមូលហេតុអ្វីនោះទេ។ អ្នកស្រីបានបាត់ទំនាក់ទំនងជាមួយអង្គការនេះ បន្ទាប់ពីអ្នកប្រឹក្សាយោបល់បានឈប់ពីអង្គការនេះ។ អ្នកស្រីនិយាយថា៖ «គេធ្លាប់ហៅខ្ញុំទៅជួបនៅខេត្តពោធិ៍សាត់ និងបាត់ដំបងពីរបីដងដែរ ប៉ុន្តែខ្ញុំប្រាប់គេថា ខ្ញុំមិនអាចចូលរួមបានទេ ព្រោះខ្ញុំឈឺ។ ខ្ញុំនៅតែផ្ទះ ហើយកូនស្រីខ្ញុំមើលថែខ្ញុំ»។
ចំណែកអ្នកស្រី សុចាន់ បានបន្តប្រើថ្នាំព្យាបាលជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តដែលផ្តល់ដោយអង្គការ TPO Cambodia រហូតដល់ដើមឆ្នាំនេះ។ នៅពេលដែលអ្នកស្រីដើរចូលទៅក្នុងអង្គការ TPO ដើម្បីទទួលការណែនាំប្រើប្រាស់ថ្នាំដូចធម្មតា ប៉ុន្តែអ្នកប្រឹក្សាយោបល់ម្នាក់បានប្រាប់អ្នកស្រីថា លែងមានថ្នាំផ្តល់ឱ្យដោយឥតគិតថ្លៃទៀតហើយ។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «ពួកគេបាននិយាយថា គម្រោងដែលធ្លាប់ជួយខ្ញុំត្រូវបានបញ្ចប់ ហើយពួកគេមិនដឹងថា ពេលណាគម្រោងនេះ នឹងចាប់ផ្តើមម្តងទៀតទេ»។ អ្នកស្រីទទួលបានការពន្យល់អំពីគម្រោង ដែលបានផ្តល់មូលនិធិសម្រាប់ថ្នាំព្យាបាលរបស់អ្នកស្រី ហើយវេជ្ជបញ្ជារបស់អ្នកស្រី ដែលត្រូវបានពិនិត្យដោយ HaRDstories មិនបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់អំពីម្ចាស់ជំនួយ ឬកម្មវិធីណាមួយនោះទេ។
លោកស្រី Eleonor Fernandez អតីតមេធាវីអន្តរជាតិសម្រាប់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីចន្លោះឆ្នាំ២០០៩ដល់២០១៧ បាននិយាយថា ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីបានទទួល «ការព្យាបាលពិសេស» ដោយសារការចូលរួមរបស់ពួកគេនៅក្នុងសាលាក្តី និងតាមរយៈកម្មវិធី ដែលផ្តល់មូលនិធិដោយអ្នកផ្តល់ជំនួយបន្ថែម។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេជាច្រើនប្រហែលជាមិនបានដឹងថា អត្ថប្រយោជន៍របស់ពួកគេ គ្រាន់តែជាបណ្តោះអាសន្ននោះទេ បើទោះបីជាមនុស្សមួយចំនួនដូចជាអ្នកស្រី សុចាន់ បានបន្តទទួលការគាំទ្ររហូតដល់ឆ្នាំនេះក៏ដោយ។
លោកស្រី Fernandez បាននិយាយថា "ពួកគេត្រូវបានព្យាបាលតាមរបៀបពិសេសជាយូរណាស់មកហើយ ហើយមនុស្សជាច្រើនទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ជាយូរមកហើយ គឺរយៈពេលជាងដប់ឆ្នាំ ដែលពួកគេ គឺជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការនេះ។ ប៉ុន្តែសាលាក្តីមិនមានគម្រោងបន្តនៅទីនោះយូរពេកទេ”។
លោកស្រី Fernandez និយាយថា ការទទួលខុសត្រូវសម្រាប់ការបន្តគាំទ្រផ្នែកសុខភាពផ្លូវចិត្តគួរតែត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបន្ទាប់ពីសាលាក្តីនេះ។
អ្នកស្រី សុចាន់ យល់ថា អង្គការសហប្រជាជាតិនិងម្ចាស់ជំនួយអន្តរជាតិគួរតែអាចរ៉ាប់រងលើការថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តដល់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីអស់មួយជីវិត។
អ្នកស្រីមានចម្ងល់ថា៖ «តុលាការមានថវិកាច្រើន។ ខ្ញុំដឹងថា ពួកគេបានទទួលពីស្ថាប័នអន្តរជាតិជាច្រើន។ ខ្ញុំជឿថា ឥឡូវនេះ ពួកគេនៅមានថវិកាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបន្តមើលថែដើមបណ្ដឹងរដ្ឋប្បវេណីដូចជាពួកយើង។ ដូច្នេះ ហេតុអ្វីបានជាពួកគេមិនអាចបន្តជួយយើងទៀត?»។
ការឈឺចាប់ថ្មីដោយសារបណ្តាញសង្គម
ក្នុងចំណោមអ្នករស់រានមានជីវិតទាំងប្រាំមួយនាក់ ដែលបានផ្តល់បទសម្ភាសដល់ HaRDstories មាន ៥នាក់បាននិយាយថា ពួកគាត់បានប្រាប់អង្គការ TPO ថា ពួកគាត់មិនត្រូវការជំនួយណាមួយឡើយ ភាគច្រើនដោយសារតែអង្គការនេះបានអះអាងថា ថវិការបស់ខ្លួនតិចពេកមិនអាចគាំទ្រដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីបានទេ។
អ្នកស្រី ហេង គុយលាង អាយុ៧០ឆ្នាំ បានឱ្យដឹងថា អ្នកស្រីបានប្រើថ្នាំ ដែលភាគច្រើននៅពេលអ្នកស្រីចូលរួមពេលជំនុំជម្រះ ឬទៅទស្សនាទីកន្លែងដូចជា ស-២១ ជាអតីតពន្ធនាគារដែលបានប្រែក្លាយជាសារមន្ទីរខ្មែរក្រហមក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។ អ្នកស្រីបានឈប់លេបថ្នាំបន្ទាប់ពីអ្នកស្រីផ្តល់សក្ខីកម្មរួច ដោយនិយាយថា អ្នកស្រីអាចព្យាបាលបញ្ហាសុខភាពរបស់អ្នកស្រីជាមួយនឹងឱសថបុរាណខ្មែរ និងគ្រឿងស្រវឹងបាន។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «TPO មិនដែលសន្យាអ្វីធំដុំទេ គ្រាន់តែនិយាយថា គេអាណិតយើង ព្រោះយើងក្រ និងមិនអាចទិញថ្នាំខ្លួនឯងបាន។ ហើយពួកគេបាននិយាយថា ថវិការបស់ពួកគេមានកម្រិត ប៉ុន្តែពួកគេនឹងបន្តជួយតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន»។
សំណងរបស់សាលាក្តីរួមមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីអប់រំយុវជនជំនាន់ក្រោយតាមរយៈការចងក្រងឯកសារតាមរបៀបឌីជីថល និងធនធានតាមអនឡាញអំពីខ្មែរក្រហម។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលព័ត៌មានត្រូវបានគេដាក់បង្ហាញនៅលើប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិត យ៉ាងហោចណាស់មានដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីម្នាក់បានរកឃើញថា សក្ខីកម្មរបស់ខ្លួនត្រូវបានគេប្រើប្រាស់មិនត្រឹមត្រូវ និងផ្សព្វផ្សាយហួសពីគោលបំណងដើមនៃសក្ខីកម្មនោះ។
អ្នកស្រី ហុង សាវ៉ាត អាយុ ៦០ឆ្នាំ បានផ្តល់ចម្លើយក្នុងសំណុំរឿងចំនួនពីរនៅសាលាក្តី ប៉ុន្តែមិនដែលរំពឹងថា នឹងឃើញរូបភាពខ្លួនឯងរៀបរាប់ពីបទពិសោធន៍ដ៏ឈឺចាប់បំផុតនេះនៅលើ TikTok និង Facebook នោះទេ។
អ្នកជិតខាងម្នាក់បានប្រាប់រឿងនេះដល់អ្នកស្រី បន្ទាប់ពីចំណាំមុខអ្នកស្រី សាវ៉ាត បាននៅក្នុងវីដេអូមួយ។ នៅពេលដែលអ្នកស្រី សាវ៉ាត ស្វែងរកមើល អ្នកស្រីបានរកឃើញថា អ្នកស្រីកំពុងនិយាយអំពីការដែលត្រូវគេរំលោភកាលពីនៅក្មេង ហើយវីដេអូត្រូវបានគេកែសម្រួល ដើម្បីផ្តោតលើតែអ្នកស្រីប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនមាននិយាយអំពីបរិបទនៃការរៀបការដោយបង្ខំ ខ្មែរក្រហម ឬដំណើរការនៃតុលាការនោះទេ។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «ពេលខ្ញុំមើលវីដេអូរួច ខ្ញុំមានអារម្មណ៍មិនសប្បាយចិត្តសោះ។ ខ្ញុំមិនដឹងថា អ្នកណាបង្ហោះវីដេអូនេះ ហើយមានចេតនាអ្វីទេ»។ អ្នកស្រីមិនបានផ្តល់ការអនុញ្ញាតឱ្យប្រើវីដេអូនេះទេ ជាពិសេសនៅក្រៅបរិបទ។ អ្នកស្រីបន្ថែមថា៖ «វាធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំ និងរំខានចិត្ត ហើយធ្វើឱ្យអ្វីៗមើលទៅគួរឱ្យភ័យខ្លាច»។
វីដេអូនេះ ត្រូវបានចែករំលែកដោយអ្នកបង្កើតមាតិកា «រកលុយតាមអនឡាញ» ឬអ្នកប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិត ដែលបង្ហោះ ដើម្បីទទួលបានប្រាក់ចំណូលពីប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមផ្សេងៗ ឬអ្នកផ្សាយពាណិជ្ជកម្មឯកជន។
HaRDstories បានទាក់ទងទៅគណនីដ៏ពេញនិយមមួយ ដែលមានឈ្មោះថា “Eka” ដែលផ្សាយឡើងវិញនូវមាតិកា ដែលមានអ្នកចូលទស្សនាច្រើន ដើម្បីសាកសួរថា តើពួកគេនឹងធ្វើតាមការស្នើសុំរបស់អ្នកស្រី សាវ៉ាត ឱ្យលុបវីដេអូនេះចេញវិញដែរឬទេ។ Eka បានច្រានចោលសំណើនេះ។
ពួកគេបានសរសេរសារតាម Telegram ថា៖ «វីដេអូនេះមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងរួចហើយ។ ប្រសិនបើអ្នកចង់ឱ្យដកវីដេអូនេះចេញ ទាល់តែដកចេញពីគ្រប់ផេកទាំងអស់។ មិនមែនដកចេញតែពីផេករបស់ខ្ញុំទេ»។ អ្នកស្រី សាវ៉ាត បានបន្តថា ការឆ្លើយតបនេះ មិនត្រឹមតែខ្វះការគោរពប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឱ្យអ្នកស្រីនឹកឃើញការឈឺចាប់ឡើងវិញ។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនដឹងថា តើ អ.វ.ត.ក. អាចជួយខ្ញុំដោះស្រាយបញ្ហានេះបានឬអត់ទេ ព្រោះខ្ញុំលែងជាដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីទៀតហើយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ខ្ញុំមិនដែលឮពីការគាំទ្រណាមួយចំពោះអតីតដើមបណ្ដឹងរដ្ឋប្បវេណីទេ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំពិតជាមិនដឹងទេ»។ អ្នកស្រីបានបន្ថែមថា អ្នកស្រីមិនដឹងពីរបៀបដកវីដេអូទាំងនេះចេញទេ ហើយវាបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយរួចហើយ។
ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីដំណើរការកាត់ក្តីរួចរាល់ អ្នកស្រីបានប្រាប់អង្គការ TPO ថា អ្នកស្រីលែងត្រូវការជំនួយផ្នែកសុខភាពផ្លូវចិត្តទៀតហើយ ដោយចង់កាត់បន្ថយការចំណាយប្រាក់របស់អង្គការ ដូច្នេះអង្គការនេះ អាចជួយដល់អ្នករស់រានមានជីវិតផ្សេងទៀត។ ប៉ុន្តែការកេងប្រវ័ញ្ចតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមនេះ ហាក់មិនធ្លាប់មានពីមុនមកទេ ហើយអ្នកស្រីមិនដឹងថា ត្រូវធ្វើអ្វីបន្ទាប់ទៀតទេ។
អ្នកស្រីបាននិយាយថា៖ «ផេកទាំងនេះបង្ហោះរឿងរបស់ខ្ញុំខុស ដើម្បីតែកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងលុយកាក់ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ។ ពួកគេមិនខ្វល់ពីសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់ខ្ញុំ ឬថា តើវីដេអូរបស់ពួកគេនឹងនាំមកនូវភាពអាម៉ាស់ និងការរើសអើងបន្ថែមទៀតដល់ខ្ញុំ និងគ្រួសាររបស់ខ្ញុំយ៉ាងណាទេ»។
សហគមន៍ផ្តល់ការគាំទ្រដោយខ្លួនឯង
ដោយសារគ្មានធនធានច្បាស់លាស់សម្រាប់ការគាំទ្រសុខភាពផ្លូវចិត្ត អ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហមមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងក្រៅប្រទេសបង្កើតបណ្តាញផ្ទាល់ខ្លួន។
នៅពេលដែលអ្នកស្រី អានណែត ហួយ (Anneth Houy) ជនជាតិអាមេរិកដើមកំណើតខ្មែរ រស់នៅក្នុងទីក្រុងឈីកាហ្គោ រដ្ឋអ៊ីលីណយ បាននាំកូនប្រុសអាយុ១២ឆ្នាំរបស់គាត់មកលេងទីក្រុងភ្នំពេញកាលពីឆ្នាំមុន កូនប្រុសរបស់គាត់ទទូចចង់ទៅទស្សនាពន្ធនាគារ ស-២១ ដែលជាជំរំពន្ធនាគារដ៏ឃោរឃៅបំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមជំរុំពន្ធនាគារក្រោមរបបខ្មែរក្រហម។
អ្នកស្រី ហួយ កើតក្នុងជំរំជនភៀសខ្លួននៅព្រំដែនកម្ពុជាជាមួយប្រទេសថៃ ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបាននាំទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅអាយុ៧ឆ្នាំ។ ប្តីរបស់អ្នកស្រីឈ្មោះ ផូល ឆោម ជាក្មេងរស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម។
អ្នកស្រី ហួយ បានបន្តថា៖ «ដំបូងឡើយ ខ្ញុំមិនចង់ត្រឡប់ទៅវិញទេ ប៉ុន្តែគាត់ចង់ទៅរៀន។ ក្នុងនាមខ្ញុំជាម្តាយ ខ្ញុំមានអារម្មណ៏ថា វាសំខាន់ណាស់ក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យគាត់បានឃើញប្រវត្តិសាស្ត្រដោយផ្ទាល់ភ្នែក»។
បទពិសោធន៍ គឺក្តុកក្តួលសម្រាប់ពួកគាត់ទាំងពីរ។ អ្នកស្រីបាននិយាយអំពីអ្នកនៅរស់រានមានជីវិតដែលបានចែករំលែកសក្ខីកម្មរបស់គាត់នៅសារមន្ទីរជារៀងរាល់ថ្ងៃនោះ ថា៖ «ខ្ញុំបារម្ភថា ពួកគាត់មានការតក់ស្លុតរាល់ពេលដែលពួកគាត់និយាយរឿងរ៉ាវរបស់ពួកគាត់ ជាពិសេសប្រសិនបើគ្មានអ្នកណាម្នាក់គាំទ្រពួកគាត់នៅពេលក្រោយ»។
បន្ទាប់ពីត្រឡប់មកដល់ទីក្រុងឈីកាហ្គោវិញ អ្នកស្រីនិងលោក ឆោម ដឹកនាំគំនិតផ្តួចផ្តើមជាច្រើន ដើម្បីភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នករស់រានមានជីវិតពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅកម្ពុជា តាមរយៈសារមន្ទីរខ្មែរ និងសមាគមខ្មែររដ្ឋអ៊ីលីណយ។ កម្មវិធីរបស់ពួកគេក៏ជួយគាំទ្រដល់អ្នករស់រានមានជីវិតដែលមានវ័យចំណាស់ដោយផ្តល់ថ្នាំនិងការថែទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តផងដែរ។
ពេលដែលលោក ឆោម ធ្វើដំណើរមកប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំនេះ ដែលជាដំណើរទស្សនកិច្ចលើកទី២របស់លោកតាំងពីកុមារភាពមកនោះ លោកបានឃើញជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋមានការអភិវឌ្ឍ ប៉ុន្តែព្រួយបារម្ភថា ប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជានៅតាមជនបទ មិនមានធនធាន ដើម្បីពិភាក្សាអំពីបទពិសោធន៍របស់ពួកគាត់ អំឡុងរបបខ្មែរក្រហម។
លោក ឆោម បានបញ្ជាក់ថា៖ «ពេលនិយាយដល់បញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្ត ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ថា ប្រជាជនខ្មែរនៅបរទេសនិយាយច្រើនអំពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ជាងអ្នកដែលកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រជាជនក្នុងប្រទេសកម្រពិភាក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រឈឺចាប់នេះណាស់ គឺមិនមែនតែសម័យខ្មែរក្រហមទេ សូម្បីតែសង្គ្រាមមុនសម័យខ្មែរក្រហម»។
តាមរយៈសារមន្ទីរ និងវគ្គចែករំលែកក្នុងសហគមន៍រវាងមនុស្សចាស់ និងយុវជនជំនាន់ក្រោយ ពួកគេព្យាយាមជួយគាំទ្រដល់អ្នកដែលកំពុងជួបការលំបាក។
លោក ឆោម បាននិយាយថា៖ «ដើម្បីជាការព្យាយបាលពិតប្រាកដ យើងត្រូវមានការសន្ទនាអន្តរជំនាន់ ដែលមិនមែនគ្រាន់តែជាសៀវភៅ ឬមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ។ យើងត្រូវបង្កើតកន្លែងសម្រាប់ការសន្ទនាពិតប្រាកដ។ នោះហើយជារបៀបដែលយើងទម្លាយភាពស្ងៀមស្ងាត់។ នោះហើយជារបៀបដែលយើងចាប់ផ្តើមព្យាបាលយ៉ាងពិតប្រាកដ»។
ការព្យាបាលនៅទីកន្លែងដ៏ពិសិដ្ឋ
នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ទីតាំងប្រតិបត្តិសាសនាមួយចំនួនបានក្លាយជាកន្លែងព្យាបាលបែបលក្ខណៈប្រមូលផ្តុំ។ វត្តភ្នំឆ្មា និងព្រះសង្ឃមួយអង្គព្រះជន្ម៧៥ ព្រះវស្សា ដែលជាអ្នកមើលការខុសត្រូវ សុទ្ធតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយរបបឃោរឃៅនេះ។ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គ ទេស ឌីង កំពុងព្យាយាមព្យាបាលអតីតកាលដ៏ឈឺចាប់របស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ផង និងរបស់វត្តផងដែរ។
ព្រះអង្គ ទេស ឌីង បានត្រឡប់មកកាន់វត្តភ្នំឆ្មាវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រយៈពេលជិត៥០ ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានចាកចេញពីវត្តនេះកាលនៅវ័យជំទង់។ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះអង្គលាចាកសិក្ខាបទកាលនៅវ័យជំទង់ ព្រះអង្គត្រូវបានបង្ខំឱ្យចូលរួមជាមួយកងជីវពលខ្មែរក្រហម ដោយបានឃើញការសម្លាប់មនុស្សរាប់មិនអស់ និងត្រូវបានបង្ខំឱ្យរៀបការផងដែរ។
ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាប្រាប់ HaRDstories ថា៖ «ប្រសិនបើយើងបដិសេធបញ្ជា នោះ យើងឬក្រុមគ្រួសាររបស់យើងនឹងត្រូវប្រហារជីវិត។ ខ្ញុំមិនបានសម្លាប់នរណាម្នាក់ទេ ប៉ុន្តែខ្ញុំត្រូវតែធ្វើតាមបញ្ជា»។
ព្រះអង្គ ទេស ឌីង មានសង្ឃដីកាថា មនុស្សជាង ៤០០នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់ និងរាប់រយនាក់ទៀតត្រូវបានធ្វើទារុណកម្មនៅលើទីតាំងព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏ពិសិដ្ឋនេះ។
បន្ទាប់ពីដំណើរការរបស់សាលាក្តី អង្គការក្តីករុណា ដែលជាអ្នកទទួលជំនួយពីទីភ្នាក់ងារ USAID បានឧបត្ថម្ភថវិកាពាក់កណ្តាលនៃថ្លៃចំណាយសម្រាប់ការសាងសង់ចេតិយនេះ ចំណែកការចំណាយពាក់កណ្តាលទៀតត្រូវបានអ្នកភូមិរៃអង្គាស។ វត្តភ្នំឆ្មាបានក្លាយជាកន្លែងសម្រាប់ព្យាបាលអ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម និងជាកន្លែងសម្រាប់ការជួបជុំ។
ជាផ្នែកមួយនៃការព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្ត ព្រះអង្គ ទេស ឌីង ត្រូវប្រឈមមុខនឹងអ្នកនៅរស់រានមានជីវិត និងក្រុមគ្រួសារដែលមានទុក្ខព្រួយផ្សេងទៀត ជាដំណើរការដ៏លំបាកមួយ។ ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាថា៖ «ទោះបីជាមានការពន្យល់ច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏មនុស្សជាច្រើននៅតែមិនអាចអត់ទោសឲ្យអតីតទាហាន។ ពួកគេចាប់ផ្តើមខឹងសម្បារ ហើយនៅតែទាមទារយុត្តិធម៌»។
អ្នករស់រានមានជីវិតភាគច្រើនមានវ័យកាន់តែចាស់ ហើយព្រះអង្គ ទេស ឌីង ជឿថា សុខភាពរាងកាយរបស់ពួកគាត់កាន់តែទ្រុឌទ្រោមជាងមុន ដោយសារតែស្ថានភាពផ្លូវចិត្តរបស់ពួកគាត់។ ចាប់តាំងពីសាលាក្តីបានបិទបញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០២២ មានកម្មវិធីរំលឹកខួបពីរបីលើកនៅវត្តនេះ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកសារព័ត៌មានបរទេសមកទស្សនា ដើម្បីស្វែងយល់អំពីរបបខ្មែរក្រហម ព្រះអង្គ ទេស ឌីង មានសង្ឃដីកាថា ព្រះអង្គតែងតែប្រាប់ពួកគេឱ្យគិតពីសុខភាពរបស់អ្នករស់រានមានជីវិតដែលនៅរស់សល់តិចតួច។
ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាថា៖ «នៅសល់មិនច្រើនទេសព្វថ្ងៃនេះ ហើយអ្នកដែលនៅរស់មិនអាចរស់បានយូរទៀតទេ ព្រោះពួកគាត់ចាស់ណាស់ហើយ»។
ប៉ុន្តែព្រះអង្គ ទេស ឌីង បានឃើញថា ការឈឺចាប់ដែលមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនេះ បន្តរាលដាលមានពេញសង្គមកម្ពុជា។ ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាថា ការឈឺចាប់ដោយសារការធ្វើទារុណកម្ម ការបាត់បង់សមាជិកគ្រួសារ និងកំហឹងវិលវល់មិនទាន់រលត់ទៅណាឆ្ងាយទេ។ វាបង្ហាញតាមរយៈអំពើហិង្សាក្នុងគ្រួសារ អាកប្បកិរិយាបែបគឃ្លើន និងគ្រួសារបែកបាក់។
ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាថា៖ «អាត្មាគិតថា ឥទ្ធិពលនៃរបបខ្មែរក្រហមនៅតែប៉ះពាល់ដល់មនុស្សសព្វថ្ងៃនេះ និងសង្គមយើងទាំងមូល។ ការឈឺចាប់នៅតែបន្តប៉ះពាល់ដល់គ្រួសាររបស់ពួកគាត់ បង្កជាជម្លោះ អំពើហិង្សាក្នុងគ្រួសារលើប្រពន្ធ និងលើកូន និងអាកប្បកិរិយាឃោរឃៅ។ មួយចំនួនក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ដែលធ្លាប់សម្លាប់មនុស្សក្នុងរបបនេះ នៅតែមានអាកប្បកិរិយាគឃ្លើនដល់សព្វថ្ងៃនេះ»។
ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាថា កិច្ចប្រជុំផ្សះផ្សារវាងអតីតទាហានខ្មែរក្រហម និងជនរងគ្រោះ ដែលត្រូវបានលើកទឹកចិត្តដោយសាលាក្តីនោះ មិនអាចដោះស្រាយអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងបានទេ។ ទោះបីព្រះពុទ្ធសាសនាអាចជួយមនុស្សឱ្យមានចិត្តស្ងប់ ប៉ុន្តែក៏មិនអាចដោះស្រាយបញ្ហាបានទាំងស្រុងដែរ។
ទោះបីជាយ៉ាងណា ព្រះអង្គ ទេស ឌីង ជឿថា ដំណោះស្រាយមិនត្រូវការចំណាយច្រើនទេ។ ព្រះអង្គមានសង្ឃដីកាបន្ថែមថា៖ «វាមិនចំណាយច្រើនទេ ក្នុងការបង្កើតគម្រោង ដើម្បីជួយសម្រាលការឈឺចាប់ទាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តរបស់ពួកគាត់នោះ»៕
រាយការណ៍ព័ត៌មានដោយ៖ កុល វិច្ឆិកា
ចំណាំ៖ អត្ថបទបកប្រែនេះត្រូវបានស្នើសុំចុះផ្សាយនៅសារព័ត៌មានខេមបូចា ដែលមានអត្ថបទដើមជាភាសាអង់គ្លេស link: After testifying against the Khmer Rouge, survivors face uncertain care
