ញើសហូរស្រោចលើមុខរបស់លោក សេវ លីម ខណៈពេលលោកត្រឡប់មកពីកាប់ដើមដំឡូងមីនៅចម្ការទំហំ៤ហិកតារបស់គាត់នៅពេលព្រឹកដែលមានសភាពក្តៅនៅក្នុងខែឧសភា។ មិនខុសពីសមាជិកដទៃទៀតនៃសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយក្នុងខេត្តរតនគិរីក្នុងប្រទេសកម្ពុជានោះទេ បុរសវ័យ៧០ឆ្នាំរូបនេះ ពឹងផ្អែកលើដីធ្លីទាំងនេះ ដែលមិនត្រឹមតែសម្រាប់ការរកប្រាក់ចំណូល និងអាហារប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់គោលបំណងវប្បធម៌ និងជំនឿ ដែលបន្តប្រតិបត្តិច្រើនជំនាន់មកហើយ។
ជារៀងរាល់យប់ក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំកន្លងមកនេះ លោក សេវ លីម បានយកពូក ខ្នើយ និងភួយមកដាក់ក្នុងខ្ទមឈើ ទល់មុខចម្ការរបស់លោក ដើម្បីឃ្លាំមើលកម្មករក្រុមហ៊ុន ឬយោធា ដែលអាចវិលត្រឡប់មកដុតបំផ្លាញដំណាំរបស់គាត់។
សម្រាប់ជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយ ដីមានតម្លៃលើសពីសេដ្ឋកិច្ចគ្រួសារឆ្ងាយណាស់។ ដោយសារអបិយជំនឿរបស់ពួកគាត់ គឺផ្តោតលើព្រលឹងវិញ្ញាណដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ និងដីស្រែចម្ការ ដូច្នេះការបាត់បង់ដីដូនតា គឺជាមហន្តរាយទាំងខាងជំនឿ ក៏ដូចជាសេដ្ឋកិច្ច។
ដោយអង្គុយនៅក្រោមខ្ទមចាំចម្ការដ៏តូចមួយរបស់គាត់ លោក សេវ លីម បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំពិតជាព្រួយបារម្ភអំពីអនាគតនៃសហគមន៍នេះ។ ខ្ញុំគេងមិនលក់ទេ។ យើងមិនដឹងថា នឹងមានអ្វីកើតឡើងទេ»។
លោក សេវ លីម បន្តថា ដីស្រែចម្ការរបស់គ្រួសារលោក ដែលដាំដំណាំច្រើនជំនាន់មកហើយនោះ ត្រូវបានបំផ្លាញដោយក្រុមហ៊ុនចម្ការកៅស៊ូមួយដែលគ្រប់គ្រងដោយកូនស្រីរបស់អតីតឧត្តមសេនីយ៍កំពូលម្នាក់របស់កម្ពុជា។ លោកអះអាងថា កម្មករក្រុមហ៊ុនបានបំផ្លាញដើមស្វាយចន្ទីរបស់លោក ដែលលោកបានដាំអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ។ ដំណាំថ្មី ដែលលោកបានដាំត្រូវបានដុតបំផ្លាញទាំងស្រុង។
បន្ទាប់ពីប្រើប្រាស់ជម្រើសផ្សេងៗក្នុងការតស៊ូអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ លោក លីម និងជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយផ្សេងទៀតនៅស្រុកអណ្តូងមាស បាននាំគ្នាទៅបោះតង់នៅលើដីចម្ការរបស់ពួកគាត់ ដើម្បីរារាំងកម្មករក្រុមហ៊ុន។ វាជាជំហរចុងក្រោយនិងអស់សង្ឃឹម ក្នុងការប្រឆាំងនឹងអ្វីដែលពួកគាត់មើលឃើញថា ជាការប្លន់ដីដូនតារបស់ពួកគាត់។
ជម្លោះដែលកើតចេញពីសម្បទានដី
ឫសគល់នៃវិវាទដីធ្លីនេះ បានកើតមានតាំងពីខែមីនា ឆ្នាំ២០០៦ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានផ្តល់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចរយៈពេល៧០ឆ្នាំ លើផ្ទៃដី ៨.៦៥៤ ហិកតាដល់ក្រុមហ៊ុន ហេង អភិវឌ្ឍន៍ ខូអិលធីឌី។ សេចក្តីរាយការណ៍របស់បណ្តាញព័ត៌មានបានចោទថា ក្រុមហ៊ុននេះបន្ទាប់មកបានបង្ខំឱ្យជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយ និងជនជាតិដើមភាគតិចផ្សេងទៀតចាកចេញពីដីរបស់ពួកគាត់។
ក្នុងឆ្នាំ២០១១ ដីសម្បទាននេះ ត្រូវបានផ្ទេរទៅឲ្យក្រុមហ៊ុន ៧ មករា ផារី ក្នុងកិច្ចសន្យាជួលរយៈពេលខ្លីជាងមុន គឺ៥០ឆ្នាំ។ គ្មានការពន្យល់ច្បាស់លាស់ណាមួយជុំវិញការផ្លាស់ប្តូរនេះទេ។ ឯកសារសាធារណៈចុះឈ្មោះ គីម សុផារី ជានាយកក្រុមហ៊ុន។ គីម សុផារី ជាកូនស្រីរបស់លោក គន់ គីម ឧត្តមសេនីយ៍ផ្កាយបួនចូលនិវត្តន៍ និងជាអតីតនាយអគ្គសេនាធិការនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។ រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតី ដូណាល់ ត្រាំ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ បានដាក់ទណ្ឌកម្មអ្នកទាំងពីរដោយសារករណីរំលោភសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ។
លាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីធំល្វឹងល្វើយ កូនកៅស៊ូដែលដាំដោយក្រុមហ៊ុន ៧មករា ផារី មានកម្ពស់ពីរម៉ែត្រ ប៉ុន្តែមិនទាន់ល្មមសម្រាប់ការប្រមូលផលនៅឡើយទេ ត្រឹមខែឧសភាឆ្នាំនេះ។ កម្មករក្រុមហ៊ុនបានសាងសង់ឃ្លាំងមួយ ដើម្បីធ្វើជាប៉ុស្តិ៍យាម ដែលបង្ហាញពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ក្រុមហ៊ុនក្នុងការការពារចម្ការដ៏ធំល្វឹងល្វើយនេះ។
ប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កម្មករក្រុមហ៊ុនបានបង្កើតការរំខានថ្មីៗលើដីដែលប្រើប្រាស់ដោយគ្រួសារជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយ នេះបើយោងតាមសេចក្តីរាយការណ៍របស់ VOD នៅឆ្នាំ២០២២ ។ ពួកគេបំផ្លាញដំណាំតាមចម្ការតូចៗ ភ្ជួរដី និងដាំដំណាំកៅស៊ូ ដោយប្រែក្លាយដីនោះទៅជាចម្ការកៅស៊ូពាណិជ្ជកម្មខ្នាតធំ។
«សូម្បីតែខ្ញុំ ក៏ខ្ញុំមិនទទួលយកសំណងនេះដែរ»
ក្រុមហ៊ុននេះ បានផ្តល់សំណងដល់គ្រួសារជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយចន្លោះពី៥០០ ០០០ ទៅ១លានរៀល (១២៥-២៥០ដុល្លារ) សម្រាប់ដីរបស់ពួកគាត់ ដែលចំនួនទឹកប្រាក់នេះ គឺទាបជាងតម្លៃទីផ្សារឆ្ងាយណាស់។ ឈ្មួញកណ្តាលអចលនទ្រព្យម្នាក់ហ៊ានផ្តល់តម្លៃ២ម៉ឺនដុល្លារ នៅលើហ្វេសប៊ុកកាលពីខែមីនា សម្រាប់ដីជិតពីរហិកតានៅស្រុកអណ្តូងមាស។
អ្នកភូមិជាច្រើនបានប្រាប់ HaRDStories ថា ពួកគាត់មានអារម្មណ៍ថា ត្រូវគេគាបសង្កត់ឱ្យលក់ក្នុងតម្លៃទាំងនេះ ក្រោមការគំរាមកំហែង និងការបំភិតបំភ័យពីសំណាក់កម្មករក្រុមហ៊ុនប្រដាប់ដោយអាវុធ។ អ្នកស្រុកជាច្រើនបាននិយាយថា គេមិនបានផ្តល់ជម្រើសពិតប្រាកដដល់ពួកគាត់នោះទេ។
លោក សេវ ឌៀន ជាកសិករ និងមានកូនពីរនាក់ក្នុងបន្ទុកនៅភូមិតាំងជិ បានទទួលយកសំណងរបស់ក្រុមហ៊ុនកាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤។ លោកទទួលបានប្រាក់ចំនួន ១,៦លានរៀល (ប្រហែល ៤០០ដុល្លារ) សម្រាប់ផ្ទៃដីទំហំ ២ ហិកតាដែលលោកដាំស្វាយចន្ទី ដោយជឿថា លោកអាចរក្សាទុកដីទំហំ ០,៨ហិកតាដែលនៅសល់សម្រាប់ដាំដំណាំលក្ខណៈគ្រួសារ។
លោក ឌៀន បាននិយាយថា៖ «ក្រុមហ៊ុនបានឈូសឆាយដីរបស់ខ្ញុំទាំងអស់ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីខ្ញុំ។ គេឈូសឆាយអស់រលីង។ គេប្រាប់ខ្ញុំថា ខ្ញុំមិនអាចធ្វើស្រែចម្ការលើដីរបស់ខ្ញុំបានទេ»។ នៅពេលមួយនោះ លោកបានលើកឡើងថា លោកបានឃើញកម្មករកំពុងរៀបចំកាំភ្លើងរបស់ពួកគេនៅក្នុងឡានភីកអាប់ពណ៌ស។
ដោយគ្មានដីធ្លីនៅសល់ ពេលនេះលោក ឌៀន ធ្វើការជាកម្មករជម្រះស្មៅប្រចាំថ្ងៃ និងបេះផ្លែស្វាយចន្ទីរបស់អ្នកដទៃទទួលបានកម្រៃមួយថ្ងៃប្រហែល ៧,៥ ដុល្លារ ដោយព្យាយាមផ្គត់ផ្គង់កូនទាំងពីររបស់លោក។
ដីរបស់គ្រួសារខ្លះត្រូវបានគេឈូសឆាយដោយគ្មានកិច្ចសន្យា ឬសំណងអ្វីទាំងអស់។ ប្រការនេះបានបង្ខំឱ្យពួកគាត់ចាកចេញពីទឹកដីដូនតាដោយគ្មានសំណង ធ្វើឱ្យអ្នកភូមិជនជាតិដើមចារ៉ាយកាន់តែប្រឈមនឹងភាពងាយរងគ្រោះ ដែលពួកគាត់ភាគច្រើនមិនចេះអក្សរ និងហាក់ដូចជាមិនដឹងពីសិទ្ធិស្របច្បាប់របស់ពួកគាត់។
មេការម្នាក់ ដែលមើលការខុសត្រូវផ្នែកសន្តិសុខ និងកម្មករពេលថ្ងៃនៅចម្ការកៅស៊ូនេះ បានប្រាប់ HaRDStories ថា លោកយល់ថា ស្ថានភាពនេះ គឺ «អយុត្តិធម៌» សម្រាប់អ្នកភូមិចារ៉ាយ។
ដោយប្រាប់ត្រឹមតែនាមខ្លួនឈ្មោះ ផល្លី លោកបាននិយាយថា៖ «សូម្បីតែខ្ញុំ ក៏ខ្ញុំមិនទទួលយកសំណងនេះដែរ។ ប្អូនដឹងទេ ក្រុមហ៊ុនឲ្យតែ៥០ម៉ឺនរៀលក្នុងមួយហិកតា (១២៥ ដុល្លារ) ហើយខ្ញុំមិនកាន់ជើងខាងក្រុមហ៊ុនទេ»។
មន្ត្រីបដិសេធការចោទប្រកាន់អំពីការគំរាមកំហែង
អ្នកភូមិដែលរងផលប៉ះពាល់ភាគច្រើនបាននិយាយថា អាជ្ញាធរថ្នាក់ក្រោមជាតិមិនឆ្លើយតបក្នុងការជួយទប់ស្កាត់ការបាត់បង់ដីធ្លី ឬធានានូវការផ្តល់សំណងគ្រប់គ្រាន់ទេ ជាការអះអាងដែលអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានបានបដិសេធ។
លោក ហៀម សំអន ជាជំទប់ទី១ឃុំញ៉ាង ដែលឃ្លាំមើលជម្លោះដីធ្លីនោះបានបដិសេធថា គ្មានការគំរាមកំហែងពីក្រុមហ៊ុនទេ ដោយលោកនិយាយថា ក្រុមហ៊ុនមានសិទ្ធិស្របច្បាប់ពីរដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងលើដីនោះ។ លោកបានអះអាងថា ជម្លោះជាមួយអ្នកភូមិតាំងជិត្រូវបាន «ដោះស្រាយស្ទើរតែទាំងស្រុង» ប៉ុន្តែលោកមិនបានបកស្រាយជុំវិញការអះអាងដែលថា ការផ្តល់សំណងនេះ មិនយុត្តិធម៌។
លោក សំអន បាននិយាយថា ប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួនកាន់ «ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធ 01BB» ដែលជាផ្នែកនៃយុទ្ធនាការថ្នាក់ជាតិដែលបានចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំ២០១២ ដើម្បីចុះបញ្ជីដីលំនៅឋាន និងផ្តល់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដី។ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថា តើក្រុមហ៊ុនអះអាងសិទ្ធិកាន់កាប់ត្រួតស៊ីគ្នាលើដីរបស់ពួកគាត់ឬយ៉ាងណានោះទេ។
លោក សំអន បានពន្យល់ថា៖ «វាមិនច្បាស់ថា ដីដែលប៉ះពាល់នោះជារបស់ក្រុមហ៊ុន ឬរបស់បុគ្គលផ្សេងទៀតនោះទេ។ វាពិបាកដោះស្រាយ» ដោយលោកជំរុញឱ្យពលរដ្ឋម្នាក់ៗប្តឹងទៅអាជ្ញាធរដោយភ្ជាប់ជាមួយភ័ស្តុតាង។
នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋបាលថ្នាក់ជាតិបានផ្តល់ដីជិត៦០០ហិកតា ដល់ជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយ៦៥គ្រួសារក្នុងឃុំញ៉ាង ដោយផ្ទៃដីទំហំ ៤០១ហិកតាកាត់ចេញពីសម្បទានដីរបស់ក្រុមហ៊ុន ៧ មករា ផារី។ ទោះបីជាយ៉ាងណា អ្នកភូមិជនជាតិដើមចារ៉ាយដែលបាននិយាយជាមួយ HaRDStories មិនបានដឹងថាដីនេះនៅទីណាទេ ឬថា អ្នកណាកំពុងទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីដីនោះទេ។
បន្ទាប់ពីប្រជាពលរដ្ឋបានធ្វើការតវ៉ា និងដាក់ពាក្យបណ្តឹងកាលពីខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ អាជ្ញាធរបានកោះហៅពួកគាត់ទៅកាន់សាលាស្រុក។ អ្នកស្រុកបាននិយាយថា ពួកគាត់ត្រូវបានផ្តល់អត្រាប្រាក់សំណងដូចមុន ប៉ុន្តែគ្មានដំណោះស្រាយផ្សេងទៀតទេ។
ក្រុមហ៊ុន ៧ មករា ផារី មិនបានឆ្លើយតបនឹងសំណើសុំអត្ថាធិប្បាយតាមអ៊ីម៉ែលទេ។ លេខទូរសព្ទដែលបានចុះនៅលើឯកសាររបស់ក្រសួងពាណិជ្ជកម្មមិនអាចទាក់ទងបានទេ។
ការប្រុងប្រយ័ត្នទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ
លោក សេវ សាយ័ន្ត អាយុ៣៥ឆ្នាំនៅតែអាចទៅមើលដីចម្ការរបស់គាត់ទំហំ ៣ ហិកតានៅក្នុងភូមិកែត ប៉ុន្តែលោកបានកត់សម្គាល់ឃើញមានបង្គោលលាបថ្នាំពណ៌ក្រហមដាំដោយកម្មករក្រុមហ៊ុន ដែលអះអាងថា ជាដីរបស់ក្រុមហ៊ុន។ លោកបានបដិសេធមិនទទួលយកសំណង ដោយនិយាយថា លោកបានរក្សាដីទុកឲ្យក្មេងៗជនជាតិដើមចារ៉ាយសង់ផ្ទះ។
ខណៈពេលបត់ភួយ បន្ទាប់ពីសម្រាន្តបន្ថែមមួយយប់នៅចម្ការរបស់លោកកាលពីខែឧសភា លោក សាយ័ន្ត បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនអាចទទួលយកប្រាក់នេះ បានទេ ព្រោះនេះ គឺជាដីបែបប្រពៃណី ដែលត្រូវបានរក្សាទុកសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយរបស់យើង»។
លោក សាយ័ន្ត បានស្នាក់នៅទីនោះស្ទើរតែរាល់យប់។ លោកបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំត្រូវមកស្នាក់នៅមើលការខុសត្រូវចម្ការរបស់ខ្ញុំ ព្រោះខ្ញុំមិនដឹងថា ពេលណាកម្មករក្រុមហ៊ុននឹងមកម្តងទៀតនោះទេ»។
សកម្មភាពស្រដៀងគ្នានេះ កើតមានពេញទូទាំងភូមិដែលរងផលប៉ះពាល់ នៅពេលដែលក្រុមគ្រួសារអ្នកភូមិប្តូរវេនគ្នាការពារដីដូនតារបស់ពួកគាត់។
លោក សល់ លិ អាយុ ៤៥ឆ្នាំ មកចាំដីនៅពេលថ្ងៃ។ លោកខ្ចប់អាហារថ្ងៃត្រង់ ហើយចាំនៅចម្ការរបស់លោក ដើម្បីមើលថា តើកម្មករនឹងមកឈូសឆាយដីទំហំ ពីរហិកតារបស់លោកទៀតឬទេ។ លោកនិយាយថា លោកមិនអាចទទួលយកការបាត់បង់ដើមឈើហូបផ្លែរបស់លោក ដែលជាប្រភពចំណូលទាំងស្រុងរបស់គ្រួសារលោកបានទេ បើទោះបីជាលោកមាន «ប្លង់ទន់» ដើម្បីការពារដីនេះក៏ដោយ។
លោក សល់ លិ បានឱ្យដឹងថា៖ «ពួកគេអះអាងថា ដីនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមហ៊ុន ខ្ញុំបដិសេធថា ប្រជាពលរដ្ឋបានប្រើប្រាស់ និងឈូសឆាយដីសម្រាប់ធ្វើស្រែចម្ការអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ តើវាទៅជាដីរបស់ក្រុមហ៊ុនដោយរបៀបណា?»។
លោកបានបន្ថែមថា៖ «រាល់ពេលដែលគេកោះហៅខ្ញុំឲ្យទៅដោះស្រាយបញ្ហានេះ នៅឃុំ ឬស្រុក ខ្ញុំតែងតែត្រូវបានគេជំរុញឲ្យទទួលយកតម្លៃក្រោមទីផ្សារ។ ខ្ញុំឆ្លើយថា អត់ទេ ខ្ញុំគ្រាន់តែចង់បានដីរបស់ខ្ញុំ»។
នៅពេលដែលសម្បទានដីត្រួតលើដីសហគមន៍
វិវាទទាក់ទងនឹងការផ្តល់សំណងបង្ហាញពីបញ្ហាកាន់តែជ្រៅទៅៗជាមួយនឹងប្រព័ន្ធផ្តល់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីរបស់កម្ពុជា។ ការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងឆាប់រហ័សរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលជាង ៣ទសវត្សរ៍កន្លងមកនេះ ត្រូវបានសម្គាល់តាមរយៈការពន្លឿនការកំណត់កម្មសិទ្ធិដី ការអភិវឌ្ឍ និងការទិញលក់ដីដែលមានតម្លៃកាន់តែកើនឡើង បន្ទាប់ពីកម្មសិទ្ធិទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់ឡើងវិញនៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមដ៏ឃោរឃៅ និងសង្គ្រាមស៊ីវិលជាបន្តបន្ទាប់នោះ។
បន្ទាប់ពីការបង្កើតច្បាប់ភូមិបាលថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០០១ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីវាស់វែងដីធ្លី និងកំណត់កម្មសិទ្ធិតាមរយៈការចេញប្លង់ «ទន់» ដោយអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន ឬប្លង់ «រឹង» ដែលចុះបញ្ជីនៅថ្នាក់ជាតិ។ ច្បាប់នេះក៏បានបង្កើតកម្មវិធីផ្តល់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីសមូហភាពដល់ជនជាតិដើមភាគតិចផងដែរ ដើម្បីផ្តល់សិទ្ធិកាន់កាប់រួមគ្នាដល់ក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចដែលមានការទទួលស្គាល់ជាជាងផ្តល់ជាកម្មសិទ្ធិបុគ្គល។
ទោះបីជាមើលទៅហាក់ដូចជាមានការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងតំបន់ក៏ដោយ ក៏នីតិវិធីនៃការផ្តល់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិក្លាយជាការលំបាក ចំណាយច្រើន និងស្មុគស្មាញ។ ក្នុងចំណោមសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចជាង៤៥០ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មានតែ ៤៣សហគមន៍ប៉ុណ្ណោះ ដែលទទួលបានប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីសមូហភាពរវាងឆ្នាំ ២០១១ ដល់ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤។
ការតស៊ូ ដើម្បីសិទ្ធិដីធ្លីមានភាពស្មុគស្មាញដោយសារសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច (ELC) គម្រោងរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលផ្តល់កិច្ចសន្យាជួលរយៈពេលវែង និងយកពន្ធតិចតួចចំពោះក្រុមហ៊ុនធំៗ។ សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចជាង២៥០កន្លែង ដែលគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីជាង១លានហិកតាត្រូវបានផ្តល់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៥។ ទោះបីជារដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសផ្អាកការផ្តល់សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០១២ក៏ដោយ ក៏សម្បទានដីថ្មីនៅតែត្រូវបានផ្តល់។
សម្បទានទាំងនេះអនុញ្ញាតឱ្យមានការរឹបអូស និងអភិវឌ្ឍដោយស្របច្បាប់លើដីដែលអ្នកស្រុកប្រើប្រាស់ជារឿយៗ ជាពិសេសជនជាតិដើមភាគតិចកម្ពុជា ដែលប្រកបរបរដាំដំណាំវិលជុំ ដើម្បីរក្សាគុណភាពដី និងប្រើប្រាស់ដីសម្រាប់គោលបំណងប្រពៃណី និងជំនឿរបស់ពួកគាត់។
«តើយើងនឹងទៅកន្លែងណា?»
លោក រម៉ាំ ចក់ អាយុ ៦៣ឆ្នាំ ជាអនុភូមិកែត បាននិយាយថា សហគមន៍របស់លោកបានស្វែងរកជំនួយពីអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលអស់រយៈពេលជិតប្រាំឆ្នាំ ដើម្បីចងក្រងឯកសារដីធ្លីប្រពៃណីនិងព្រៃអារក្សរបស់ពួកគាត់។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីជួបបញ្ហាការិយាធិបតេយ្យស្មុគស្មាញពេក អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនេះ បានឈប់ដំណើរការ។
លោក រម៉ាំ ចក់ បាននិយាយថា៖ «វាបានធ្វើឲ្យដំណើរការស្នើសុំប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីសហគមន៍របស់ខ្ញុំ ត្រូវជាប់គាំង»។ ពួកគាត់មិនបានទទួលឯកសារពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនោះទេ ដូច្នេះហើយពួកគាត់លែងបន្តការស្នើសុំប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីសហគមន៍ទៀតហើយ។
លោក រម៉ាំ ចក់ បាននិយាយថា ពលរដ្ឋភាគច្រើនទទួលបានប្លង់ទន់ពីរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែប្លង់ទន់ទាំងនេះមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីការពាររបរចិញ្ចឹមជីវិត និងមរតកវប្បធម៌របស់អ្នកភូមិនោះទេ។
លោកបាននិយាយថា៖ «ប្រជាពលរដ្ឋប្រហែល ៥០គ្រួសារក្នុងភូមិរបស់ខ្ញុំកំពុងប្រឈមនឹងការបាត់បង់ដីធ្លី ដោយសារក្រុមហ៊ុនអះអាងសិទ្ធិកាន់កាប់លើផ្នែកខ្លះនៃដីសហគមន៍។ ដីសហគមន៍របស់យើងកំពុងតែមានបញ្ហា»។
លោក អំ សំអាត នាយកទទួលបន្ទុកកិច្ចការទូទៅនៃអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស លីកាដូ បានថ្លែងថា សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចដែលបន្តស្វែងរកប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីសហគមន៍ប្រឈមនឹងបញ្ហាការិយាធិបតេយ្យ និងជម្លោះជាមួយនឹងគោលនយោបាយប្រើប្រាស់ដីធ្លីផ្សេងទៀត។
លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ «របរចិញ្ចឹមជីវិតរបស់ជនជាតិដើមភាគតិចអាស្រ័យលើដីរបស់ពួកគាត់ ដូចជាប្រើប្រាស់ដីវិលជុំសម្រាប់ការដាំដុះ ហើយពួកគេក៏មានដីអារក្ស និងដីកប់សពផងដែរ។ ប៉ុន្តែពួកគាត់មានការព្រួយបារម្ភនៅពេលដែលសម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានផ្តល់ដោយគ្មានការសិក្សាឲ្យបានស៊ីជម្រៅថា តើវាត្រួតស៊ីគ្នាលើដីរបស់ពួកគាត់ឬអត់»។
លោក សំអាត បានបន្តថា ការពន្លឿនការធ្វើប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីសហគមន៍គឺចាំបាច់ណាស់ក្នុងការទប់ស្កាត់ជម្លោះ អភិរក្សបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ និងជំរុញការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព។
សម្រាប់ជនជាតិដើមភាគតិចនៅស្រុកអណ្តូងមាស ដីមិនត្រឹមតែសម្រាប់ប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាមរតក និងអត្តសញ្ញាណរបស់ដូនតា។ លោក សាយ័ន្ត មកពីភូមិកែត បាននិយាយថា គាត់នឹងបន្តការឃ្លាំមើលពេលយប់ ព្រោះអ្នកភូមិជនជាតិដើមភាគតិចចារ៉ាយគ្មានអនាគតទេ បើពួកគាត់គ្មានដី។
លោក សាយ័ន្ត បាននិយាយថា៖ «ដីសហគមន៍របស់យើងមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ក្មេងជំនាន់ក្រោយ។ នៅពេលពួកគេត្រូវការ ពួកគេអាចប្រើប្រាស់ផ្នែកខ្លះសម្រាប់សាងសង់ផ្ទះ និងធ្វើចម្ការ។ យើងមិនធ្វើអ្វីផ្សេងនៅលើដីចម្ការនេះ ក្រៅពីដាំដំឡូងមី និងស្វាយចន្ទីសម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិតរបស់យើងនោះទេ»។
លោកបានបន្ថែមថា៖ «បើគេរានដីអស់ហើយ តើយើងមានដីពីណាធ្វើស្រែចម្ការ? តើអ្នកភូមិកែតទៅរស់នៅកន្លែងណា?»៕
អត្ថបទបកប្រែនេះត្រូវបានស្នើសុំចុះផ្សាយពីអ្នកសរសេរ ដែលបកប្រែសម្រួលពីសារព័ត៌មាន HARDSTORIES៖ As Rubber Trees Spread Indigenous Farmers Fight For Their Land
