កម្ពុជាបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការ ចំពោះការសម្រេចចុះបញ្ជីប្រាសាទខ្នារ និងប្រាសាទតាក្របី ចូលជាបេតិកភណ្ឌជាតិថៃ និងបានទាមទារឱ្យប្រទេសជាប់របងមួយនេះ គោរពឱ្យបានពេញលេញនូវអធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា ថែមទាំងប្រគល់ត្រឡប់មកវិញ នូវវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានយកចេញពីប្រាសាទខ្នារ។
កម្ពុជាបញ្ជាក់ថា ប្រាសាទខ្នារ និងប្រាសាទតាក្របី រួមទាំងប្រាសាទមួយចំនួនទៀត ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ហើយដែលកំពុងគ្រប់គ្រងខុសច្បាប់ដោយយោធាថៃ គឺជាប្រាសាទដែលត្រូវបានកសាងឡើងដោយបុព្វបុរសខ្មែរ។
ប្រាសាទបុរាណទាំងនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីនៃប្រទេសកម្ពុជា អនុលោមតាមផែនទីមាត្រដ្ឋាន ១/២០០ ០០០ ដែលជាលទ្ធផលនៃការងារខណ្ឌសីមារបស់គណៈកម្មការកំណត់ព្រំដែនឥណ្ឌូចិន-សៀម ដែលបង្កើតឡើងស្របតាមស្មារតីនៃអនុសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៩០៧ ហើយដែលភាគីថៃតែងទទួលស្គាល់ និងអនុវត្តជាបន្ដបន្ទាប់ដូចមានភស្ដុតាងបញ្ជាក់នៅក្នុង TOR ឆ្នាំ២០០៣ និងឯកសារកំណត់ហេតុបច្ចេកទេសនានា ដែលបានឯកភាពគ្នានាពេលកន្លងមក។ នេះបើយោងតាមសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈចេញនៅល្ងាចថ្ងៃទី២៧តុលានេះ។
ការចេញមកបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្កការរបស់កម្ពុជានេះ ធ្វើឡើងបន្ទាប់ពី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ថៃ លោកស្រី Sabeeda Thaised អះអាងកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ ថា ប្រាសាទខ្នារ និងប្រាសាទតាក្របី ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីថៃ ហើយថៃបានចុះបញ្ជីប្រាសាទទាំងពីរនេះនៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌជាតិថៃ ព្រមទាំងបានចាត់វិធានការរដ្ឋបាលនានា ដើម្បីគ្រប់គ្រងថែរក្សា និងអភិរក្សតាមរយៈច្បាប់ជាតិផ្ទៃក្នុងរបស់ថៃថែមទៀតផង។
ជាមួយគ្នានេះ ភាគីថៃក៏បានបដិសេធមិនព្រមប្រគល់វត្ថុសិល្បៈដែលបានយកចេញជាឯកតោភាគីពីតំបន់ប្រាសាទរបស់កម្ពុជាទាំងនេះ តាមសំណើររបស់កម្ពុជាផងដែរ។ នេះបើយោងតាមសារព័ត៌មាន Khaosod English របស់ថៃ ចេញផ្សាយកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា។
ក្រសួងវប្បធម៌កម្ពុជា បានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការ នូវការអះអាងដោយគ្មានមូលដ្ឋាន និងពុំស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិរបស់ភាគីថៃនេះ ដោយបានបញ្ជាក់ថា សុពលភាពនៃផែនទីមាត្រដ្ឋាន ១/២០០ ០០០ ត្រូវបានបញ្ជាក់ និងទទួលស្គាល់ដោយតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ កាលពីឆ្នាំ១៩៦២ និងឆ្នាំ២០១៣ដែលភាគីថៃទទួលបរាជ័យក្នុងការជំទាស់ប្រសិទ្ធភាពនៃផែនទីនេះ។
សូមបញ្ជាក់ថា បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់ភាគីថៃមកលើដែនដីកម្ពុជានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនចំនួន ២លើក កាលពីឆ្នាំ២០២៥កន្លងមក ភាគីថៃបានប្រកាសមិនទទួលស្គាល់សុពលភាពនៃផែនទី មាត្រដ្ឋាន ១:២០០ ០០០ នេះឡើយ។
ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្តី កម្ពុជាបានបញ្ជាក់ថា ប្រសិនបើពិនិត្យមើលលើផែនទីខុសច្បាប់ គូសជាឯកតោភាគី ពីសំណាក់យោធាថៃ ដែលគ្មានតម្លៃគតិយុត្តក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ ផ្ទុយនឹងស្មារតីនៃសាលដីកាទាំងពីររបស់តុលាការ ICJ ហើយដែលភាគីកម្ពុជាតែងជំទាស់ប្រឆាំងនឹងផែនទី ស៊េរី L7017 ជាផែនទីខុសច្បាប់ក៏ដោយ ក៏ផែនទីនេះបានគូសប្រាសាទទាំងនេះដាក់ក្នុងដីកម្ពុជាផងដែរ។ នេះជាភស្ដុតាងដែលថៃខ្លួនឯងមិនអាចប្រកែកបាន។
នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ក្រសួងវប្បធម៌ បានចាត់ទុកការសម្រេចរបស់ថៃ ថាជាសកម្មភាពដែលមានចេតនាបង្កើតអង្គហេតុ សម្រេចលើដីជាក់ស្ដែង (Fait accompli) ហើយបើយោងតាមច្បាប់អន្តរជាតិ សកម្មភាពទាំងនេះ មិនអាចបង្កើតបានជាការគ្រប់គ្រងស្របច្បាប់នោះទេ និងក៏មិនអាចនាំទៅដល់ការបង្កើតបាននូវសិទ្ធិមិនអាចបំពានបាននោះដែរ។
សកម្មភាពទាំងនេះ រឹតតែមិនអាចកែប្រែបូរណភាពនិងអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់របស់កម្ពុជានោះទេ ដោយអនុលោមតាមគោលការណ៍ខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនមិនកែប្រែ (uti possidetis juris) ផែនទីព្រំដែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រ សន្ធិសញ្ញានានា និងការព្រមព្រៀងនាពេលកន្លងមក។
បន្ថែមពីនេះក្រសួងវប្បធម៌បានចាត់ទុក សកម្មភាពប្រមូលវត្ថុសិល្បៈ ដែលស្ថិតនៅក្នុងទីតាំងនៃតំបន់ប្រាសាទ ដែលកំពុងកាន់កាប់ដោយខុសច្បាប់ពីសំណាក់យោធាថៃ និងដោយគ្មានការឯកភាពពីភាគីកម្ពុជា ថាជាការរំលោភបទដ្ឋានគតិយុត្តអន្តរជាតិជាធរមាន ជាអាទិកាតព្វកិច្ចរបស់រដ្ឋភាគី ស្ដីពីការហាមឃាត់នៃការប្រមូលវត្ថុសិល្បៈទោះស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ណាក៏ដោយចេញពីដែនដីនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ ឬចេញពីតំបន់គ្រប់គ្រងខុសច្បាប់អនុលោមតាមអនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេ ឆ្នាំ១៩៥៤ និងអនុសញ្ញាឆ្នាំ១៩៧២ ព្រមទាំងលិខិតបទដ្ឋានគតិយុត្តនានារបស់អង្គការយូណេស្កូ ពាក់ព័ន្ធនឹងការអភិរក្សវត្ថុសិល្បៈ និងតំបន់ប្រាសាទ។
ជាងនេះទៀត កម្ពុជា បានចាត់ទុកសកម្មភាពខុសច្បាប់របស់ភាគីថៃថា ជាសកម្មភាពដែលមានចេតនាកែប្រែបរិស្ថានព្រំដែន បំបាត់វត្ថុតាងបច្ចេកទេស និងធ្វើឱ្យខូចទ្រង់ទ្រាយដើមនៃតំបន់ព្រំដែន។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ សកម្មភាពរបស់ភាគីថៃ គឺខុសទាំងស្រុងទៅនឹងប្រការ៥ នៃ MOU ឆ្នាំ២០០០ ដែលមានតែយន្តការគណៈកម្មការ JBC មួយប៉ុណ្ណោះ ដែលមានអាណត្តិនៅក្នុងការធ្វើសកម្មភាពនានាដើម្បីបម្រើដល់ការវាស់វែង និងខណ្ឌសីមាលើដីជាក់ស្ដែង។
លើសពីនេះ កម្ពុជាបានចាត់ទុកសកម្មភាពនេះថា ជាការបង្កភាពតានតឹងនៅតាមបណ្ដោយព្រំដែន ដែលផ្ទុយនឹងការព្រមព្រៀង និងការប្ដេជ្ញាចិត្តរបស់ភាគីទាំងពីរនាពេលកន្លងមក ដើម្បីកសាងនិងស្ដារទំនុកចិត្តឡើងវិញ អនុលោមតាមសេចក្ដីប្រកាសរួម ចុះថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ និងការព្រមព្រៀងនានារបស់ភាគីទាំងពីរនាពេលកន្លងមក។
ក្នុងន័យនេះ កម្ពុជា មានការសោកស្ដាយយ៉ាងខ្លាំងដែលក្រសួងវប្បធម៌ថៃ បានបង្កហេតុនានាម្ដងហើយម្ដងទៀតដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទំនុកចិត្ត គោលការណ៍នៃភាពជាអ្នកជិតខាងល្អ គោលការណ៍អធិបតេយ្យ ដើម្បីឈានឆ្ពោះទៅរកប្រក្រតីភាពនៃទំនាក់ទំនងរបស់ភាគីទាំងពីរ ដែលជាមូលដ្ឋានដ៏មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប្រទេសទាំងពីរ។
លិខិតរបស់ក្រសួងវប្បធម៌បញ្ជាក់ថា៖ «កម្ពុជាទាមទារជាដាច់ខាត ឱ្យប្រទេសថៃបញ្ឈប់ជាបន្ទាន់នូវរាល់សកម្មភាពទាំងឡាយដែលគ្មានការអនុញ្ញាតពីកម្ពុជា និងគោរពឱ្យបានពេញលេញនូវអធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា»។
កម្ពុជាក៏ជំរុញឱ្យប្រទេសថៃចាប់ផ្តើមឡើងវិញនូវការងាររបស់គណៈកម្មការចម្រុះព្រំដែន (JBC) ដោយឈប់ពន្យារពេល និងដោះស្រាយរាល់បញ្ហាព្រំដែនដែលនៅសេសសល់ដោយសន្តិវិធី តាមរយៈកិច្ចសន្ទនា និងស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ ព្រមទាំងកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីដែលពាក់ព័ន្ធ។ កម្ពុជានៅតែប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំចំពោះការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធី និងការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ដើម្បីបន្សល់ទុកជាមរតកសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។
សូមបញ្ជាក់ថា នៅក្នុងខួប ១ឆ្នាំ នៃការចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួម ទីក្រុងកូឡាឡំពួរ រវាងកម្ពុជានិងថៃ (ឬហៅថា កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព ទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ) កាលពីថ្ងៃទី ២៦ តុលា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែតបានសរសេរលើហ្វេសប៊ុករបស់លោកថា កម្ពុជានៅតែគោរពស្មារតី នៃសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួម ទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ និងសូមបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវការប្តេជ្ញាចិត្ត ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាទំនាស់ព្រំដែន និងខណ្ឌសីមាព្រំដែនតាមសន្តិវិធី និងច្បាប់អន្តរជាតិ។
លោកបន្ថែមថា កម្ពុជាចៀសវាងការគំរាមកំហែង ឬការប្រើប្រាស់កម្លាំង និងទទួលស្គាល់ថា គណៈកម្មាធិការព្រំដែនថ្នាក់ភូមិភាគ គណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅ និងគណៈកម្មការចម្រុះខណ្ឌសីមាព្រំដែនគោក (JBC) គឺជាយន្តការទ្វេភាគីដែលមានអាណតិ្តការងាររៀងៗខ្លួនសម្រាប់ធ្វើការដោះស្រាយបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងព្រំដែនកម្ពុជាថៃតាមសន្តិវិធី ដើម្បីឈានទៅរកសន្តិភាពមួយដែលមានចីរភាព។
លោកស៊ុំ ម៉ាប់ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងវប្បធម៌ បានថ្លែងថា ប្រាសាទខ្នារត្រូវបានចុះបញ្ជីសារពើភណ្ឌថ្នាក់ជាតិ និងថ្នាក់ខេត្ត ថែមទាំងត្រូវបានថែទាំនិងអភិរក្សជាប្រចាំ។ បន្ថែមពីនេះ មន្ត្រីជំនាញរបស់កម្ពុជាក៏បានធ្វើការកត់ត្រាវត្ថុសិល្បៈដែលនៅរាយប៉ាយទៅក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌវត្ថុសិល្បៈរបស់ប្រាសាទនេះផងដែរ។
លោកបានរំលឹកថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកទេសរដ្ឋមន្ត្រី គន់ គីម បានដឹកនាំការសាងសង់ជណ្តើរឈើប្រវែង ៣២៥ម៉ែត្រដែលមាន ១១៨១កាំឡើងប្រាសាទខ្នារ ដើម្បីគាំទ្រដល់ការអភិក្សនិងការថែរក្សាប្រាសាទផង និងក៏ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋមានការងាយស្រួលក្នុងការចូលទៅទស្សនាប្រាសាទផងដែរ។ ប៉ុន្តែលោកថា ជាអកុសលនាពេលថ្មីៗនេះយោធាថៃបានដុតបំផ្លាញស្ពានដែលកម្ពុជាខិតខំសាងសង់នេះអស់មួយផ្នែកខាងលើ។
លោកបញ្ជាក់ថា៖ «គិតមកទល់ខែធ្នូឆ្នាំ២០២៥ ខ្ញុំជឿថា សូម្បីប្រជាជនថៃនៅសុរិន្ទនឹងមិនដែលដឹងថា មានប្រាសាទខ្នារផង ពីព្រោះនៅពេលដែលមានការប៉ះទង្គិចមានចរន្តមួយរុញឱ្យខាងយោធាថៃហ្នឹង វាយដណ្តើមយកប្រាសាទខ្នារហ្នឹង។ តាមខ្ញុំនៅចាំបណ្តាញសារព័ត៌មានថៃខ្លួនឯងបំផុសឱ្យមានចលនាហ្នឹង»។
លោកបានថ្លែងទៀតថា បច្ចុប្បន្នប្រាសាទខ្នារត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយយោធាថៃតាមរយៈការប្រើប្រាស់កម្លាំងដោយខុសច្បាប់ហើយដែលកម្ពុជាបានធ្វើការតវ៉ាជាប្រចាំចំពោះសកម្មភាពនានារបស់ថៃ។ «មិនត្រឹមតែការកាន់កាប់ខុសច្បាប់ ការរៀបចំជាពិធីផ្សេងៗក្រោមការជួបជុំបែបសាសនា ការរៀបចំទស្សនកិច្ចដោយរួមទាំងថ្នាក់ដឹកនាំ រដ្ឋមន្ត្រីវប្បធម៌របស់ថៃ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិថៃ គម្រោងលក់សំបុត្រចូលទស្សនា និងការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅទីនោះសុទ្ធតែជាអំពើខុសច្បាប់ទាំងអស់ដែលយើងប្រឆាំងដាច់ខាតមិនអាចទទួលយកបានទេ»។
ចំណែកលោក អ៊ិត សុត្ថា រដ្ឋលេខាធិការប្រចាំការ នៃរដ្ឋលេខាធិការដ្ឋានកិច្ចការព្រំដែនដែលជាអ្នកជំនាញកិច្ចការព្រំដែន បានថ្លែងកាលពីពេលថ្មីៗនេះថា ព្រំដែនកម្ពុជាថៃ ជាព្រំដែនអន្តរជាតិដែលត្រូវបានកំណត់រួចមកហើយ ដោយអាណានិគមបារាំង កាលពីដើមសតវត្សរ៍ទី២០តាមរយៈការខណ្ឌសីមា និងបោះបង្គោលព្រំដែនចំនួន ៧៤ទាំងនៅលើឯកសារ រួមមានអនុសញ្ញា សន្ធិសញ្ញា ផែនទីកំណត់ហេតុបោះបង្គោលនិងឯកសារពាក់ព័ន្ធនានា។
លោកបញ្ជាក់ថា៖ «ប្រាសាទខ្នារជារបស់កម្ពុជាស្ថិតក្នុងបូរណភាពទឹកដីនិងអធិបតេយ្យកម្ពុជាពីព្រោះថា បើយើងផ្អែកលើផែនទីមាត្រដ្ឋាន ១:២០០ ០០០ដែលជាលទ្ធផលការងាររបស់គណៈកម្មការខណ្ឌសីមាកំណត់ព្រំដែនឥណ្ឌូចិនសៀមនៅក្នុងផ្ទាំងផែនទី Sector5បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ប្រាសាទខ្នារស្ថិតក្នុងទឹកដីកម្ពុជា»។
ទាហានវ័យចំណាស់ម្នាក់បានប្រាប់អ្នកសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកកាលពីមុនការផ្ទុះសង្គ្រាមក្នុងខែកក្កដាឆ្នាំ២០២៥ថា លោកបានមកឈរជើងនៅតំបន់ប្រាសាទខ្នារ និងចល័តចុះឡើងទៅប្រាសាទតាក្របី ក្នុងខេត្តឧត្តរមានជ័យនេះ ចាប់តាំងពីអំឡុងឆ្នាំ២០០៨មក។ លោកបញ្ជាក់ថា៖ «ប្រាសាទខ្នារ ប្រាសាទតាក្របី ប្រាសាទតាមាន់ធំអីហ្នឹងគឺនៅលើភ្នំដងរែក រាងជិតៗគ្នាដែរទេ។ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរតែងតែមកលេងប្រាសាទទាំងនេះជាហូរហែពីព្រោះជាប្រាសាទខ្មែរ ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីខ្មែរយើង»។
ប្រាសាទខ្នារ ត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងសម័យអង្គរ (សតវត្សរ៍ទី១០) ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤។ ប្រាសាទដែលសាងសង់អំពីថ្មភក់ ថ្មបាយក្រៀម និងឥដ្ឋ បច្ចុប្បន្ននៅសល់តែគ្រឹះនិងជញ្ជាំងមួយចំនួននេះ មានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្តោយខ្នងភ្នំដងរែក ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ត្រង់ភូមិសាស្រ្ត ក្នុងក្រុងសំរោង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ ដែលជាប់ព្រំប្រទល់ជាមួយស្រុកកាប់ជើង ខេត្តសុរិន្ទ ប្រទេសសៀម។
ចំណែកប្រាសាទតាក្របី ជាស្ថាបត្យកម្មបុរាណខ្មែរមួយទៀតលើជួរភ្នំដងរែក កសាងឡើងអំឡុងសតវត្សទី១១ ដល់ទី១៣ ក្នុងរាជព្រះបាទស្រីសូរ្យវរ្ម័នទី១ និងព្រះបាទស្រីឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះឥសូរដូចគ្នានឹងប្រាសាទផ្សេងទៀតលើជួរភ្នំដងរែកដែរ។ ប្រាសាទនេះ ស្ថិតក្បែរព្រំប្រទល់កម្ពុជា-ថៃ ក្នុងភូមិសែនមនោរម្យ១ ឃុំគោកមន ស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ៕
