អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ កំពុងចុះអនុវត្តគម្រោងអន្ដរាគមន៍ទល់ទ្រសង្គ្រោះបន្ទាន់ប្រាសាទព្រះវិហារដែលរងការខូចខាតយ៉ាងដំណំ ដោយសារការវាយប្រហាររបស់យោធាថៃ ខណៈកម្ពុជា បានចេញមកបដិសេធជាថ្មីទៀត ចំពោះការចោទប្រកាន់ជាបន្តបន្ទាប់របស់យោធាថៃ ដែលថា កម្ពុជាបានប្រើប្រាស់ទីតាំងប្រាសាទបុរាណ សម្រាប់គោលបំណងយោធា។
នាយកដ្ឋានអភិរក្ស និងបុរាណវិទ្យា នៃអាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា បានរៀបចំប្រារព្ធពិធីសែនព្រេន បើកអនុវត្ដគម្រោងអន្ដរាគមន៍ទល់ទ្រសង្គ្រោះបន្ទាន់ប្រាសាទព្រះវិហារលើកទី២ ដែលមានចំនួន ២៩ទីតាំង ក្នុងនោះនៅគោបុរៈទី១ មានចំនួន១០ទីតាំង, គោបុរៈទីពីរ ៨ទីតាំង, ស្ពានហាលចន្លោះគោបុរៈទី២ និងទី៣ ចំនួន២ទីតាំង។
ចំណែកនៅ គោបុរៈទី៣ចំនួន ៥ទីតាំង, គោបុរៈទី៤ ចំនួន ១ទីតាំង, ស្ពានហាលចន្លោះគោបុរៈទី៤ និងទី៥ ចំនួន ១ទីតាំង គោបុរៈទី៥ ចំនួន១ទីតាំង និងនៅខឿនទ្រក្បាលនាគខាងលិច (ថ្នាក់ទី១ ជណ្ដើរបុរាណខាងជើង) ចំនួន១ទីតាំង។
លោក គង់ ពុទ្ធិកា អគ្គនាយកនៃអាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ បានប្រាប់សារព័ត៌មានខេមបូចានៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលានេះថា បច្ចុប្បន្នអាជ្ញាធរព្រះវិហារកំពុងអនុវត្តគម្រោងសង្គ្រោះបន្ទាន់ប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងដំណាក់កាលទី២។ ក្នុងដំណាក់កាលទី២នេះ គឺយើងគ្រោងធ្វើសកម្មភាព៣សំខាន់ៗ។ ទី១ គឺការបន្តទល់ទ្រចំនួន២៩ទីតាំងទៀត ដើម្បីទប់ស្កាត់ការដួលរលំដោយចៃដន្យណាមួយ។ ចំណុចទី២ លោកបញ្ជាក់ថា៖ «យើងគ្រោងសាងសង់រោងអភិរក្សនៅបរិវេណប្រាសាទដើម្បីយើងទុកនូវបំណែកថ្មបំណែកវត្ថុសិល្បៈ ដែលបានបាក់បែកខ្ទេចខ្ទីដោយសារគ្រាប់កាំភ្លើងរបស់យោធាថៃកាលពីឆ្នាំ២០២៥»។
ចំណែកចំណុចទី៣ អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ គ្រោងជួសជុលហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធឈើដែលតភ្ជាប់គោបុរៈនីមួយៗឡើងវិញ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបំផ្លាញផងដែរ។«អ៊ីចឹងសកម្មភាព៣នេះយើងកំពុងតែអនុវត្តហើយ ហើយយើងគ្រោងបញ្ចប់នៅចុងឆ្នាំ២០២៦នេះ»។
សូមបញ្ជាក់ថា បន្ទាប់ពីយោធាថៃ បានប្រើយន្តហោះ ដ្រូន និងកាំភ្លើងធុនធ្ងន់ ទម្លាក់គ្រាប់ និងបាញ់ស្រោចមកលើប្រសាទព្រះវិហារ ក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានចំនួន ២លើក ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ បានប្រមូលបំណែកថ្មប្រាសាទដែលបានបាក់បែកបានចំនួន ៨៤ ៨០០ដុំ ចុះបញ្ជី និងរក្សាទុកទល់ទ្ររចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទមានហានីភ័យខ្ពស់ចំនួន២៣ទីតាំង។
ចំពោះគម្រោងការងារក្រោយពីការសង្គ្រោះបន្ទាន់នេះ អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ នៅសល់ការងារជាច្រើនទៀតដែលត្រូវធ្វើ ហើយការងារសំខាន់បំផុតនោះ គឺការងារត្រូវធ្វើផែនការដើម្បីជួសជុលប្រាសាទព្រះវិហារឡើងវិញ។
លោកអគ្គនាយកអាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារបានបញ្ជាក់ថា៖ «កន្លងមកយើងមានផែនការរួចហើយនៅក្នុងការជួសជុល ក៏ប៉ុន្តែការខូចខាតដោយសារការវាយប្រហាររបស់យោធាថៃគឺមានទំហំធំធេងហើយធ្វើឱ្យផែនការយើងដែលបានធ្វើកន្លងមក ត្រូវក្លាយជាអសារបង់ហើយចំពោះអ្វីដែលយើងបានខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សជួសជុលពីមុនមកក៏ត្រូវខ្ទេចខ្ទីអស់»។
ហេតុដូច្នេះអាជ្ញាធរព្រះវិហារ ត្រូវធ្វើផែនការឡើងវិញទាំងកន្លែងដែលមិនទាន់បានជួសជុលនិងកន្លែងដែលជួសជុលរួច គឺសុទ្ធតែត្រូវការអន្តរាគមន៍ដើម្បីស្តារសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយនេះឡើងវិញ។
លោក គង់ ពុទ្ធិកា ឱ្យដឹងថា៖ «អ៊ីចឹងទេ ដំណាក់កាលបន្ទាប់យើងនឹងធ្វើផែនការជាមួយដៃគូរបស់យើង ដែលបានជួយអភិរក្សជួសជុលប្រាសាទព្រះវិហារនេះកន្លងមកគឺមានសហរដ្ឋអាមេរិក មានចិន និងមានឥណ្ឌានេះ ដែលពួកគាត់បានខិតខំប្រឹងប្រែងជួយពីមុនការខូចខាតនឹងហីយើងបន្តធ្វើការជាមួយពួកគាត់ទៀតដើម្បីធ្វើផែនការជួសជុលក្រោយការខូចខាតនេះ»។
ជាមួយគ្នានេះ ក្រសួងវប្បធម៌ កាលពីថ្ងៃទី២២ ខែតុលា បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍បដិសេធដាច់ខាតជាថ្មីទៀត ការចោទប្រកាន់ដដែលៗរបស់ថៃ និងតវ៉ាចំពោះសកម្មភាពគ្មានការអនុញ្ញាត នៅតាមទីតាំងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជាតាមបណ្តោយព្រំដែន។
កម្ពុជាថា ការចោទប្រកាន់ដែលគ្មានមូលដ្ឋានរបស់ភាគីថៃនេះ បានបំភ្លៃការពិត បំភាន់ សាធារណមតិ និងបង្វែរការយកចិត្តទុកដាក់ចេញពីការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងការខូចខាតដែលកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធថៃ បានបង្កឡើងចំពោះបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា។
ក្រសួងវប្បធម៌បញ្ជាក់ថា៖ «ប្រាសាទបុរាណ និងទីតាំងបុរាណវិទ្យា គឺជាទីតាំងដែលមានសារៈសំខាន់ផ្នែកវប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រមទាំងជាទីកន្លែងសម្រាប់ការគោរពបូជាសាសនា ការអភិរក្ស ការស្រាវជ្រាវ ការអប់រំ និងទេសចរណ៍ មិនមែនជាមូលដ្ឋានយោធាឡើយ»។
ក្នុងនាមជារដ្ឋភាគីនៃអនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេ ឆ្នាំ១៩៥៤ ស្តីពីការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ក្នុងករណីមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងអនុសញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧២ កម្ពុជានៅតែប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំក្នុងការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់ខ្លួន ស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ។
ទន្ទឹមនឹងនេះ កម្ពុជាតវ៉ាដាច់អហង្ការចំពោះវត្តមានរបស់កងកម្លាំងយោធាថៃ និងសកម្មភាពឯកតោភាគីនានា ដែលអាជ្ញាធរថៃ បានអនុវត្តនៅប្រាសាទតាមាន់ធំ ប្រាសាទតាក្របី និងប្រាសាទខ្នារ ព្រមទាំងទីតាំងបុរាណវិទ្យាផ្សេងទៀតរបស់កម្ពុជាតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីកម្ពុជា។ នេះបើយោងតាមសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ក្រសួងវប្បធម៌។
បន្ថែមពីនេះក្រសួងវប្បធម៌ បានអំពាវនាវឱ្យអាជ្ញាធរថៃបញ្ឈប់ការចោទប្រកាន់ដដែលៗគ្មានមូលដ្ឋានទាំងនេះ បញ្ឈប់រាល់សកម្មភាពឯកតោភាគី នៅតាមទីតាំងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា គោរពអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីរបស់កម្ពុជា និងងាកមកដោះស្រាយបញ្ហាដែលនៅសេសសល់ តាមមធ្យោបាយសន្តិវិធី និងយន្តការទ្វេភាគីដែលបានបង្កើតឡើង ជាពិសេសគណៈកម្មការចម្រុះខណ្ឌសីមាព្រំដែនគោកកម្ពុជា-ថៃ (JBC)។
បន្ថែមពីនេះកម្ពុជាទាមទារជាថ្មីឱ្យមានការប្រគល់ត្រឡប់មកវិញនូវវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានយកចេញពីប្រាសាទខ្នារ និងដែលបានដឹកយកទៅប្រទេសថៃ។
សូមបញ្ជាក់ថា កាលពីថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិរក្ស និងការលើកតម្លៃប្រាសាទព្រះវិហារ(ICC-ព្រះវិហារ)បានបើកកិច្ចប្រជុំបច្ចេកទេសលើកទី១១នៅខេត្តសៀមរាប។
កិច្ចប្រជុំដែលមានតំណាងចូលរួមពីប្រទេសចិន ឥណ្ឌា រួមទាំងតំណាងពីរដ្ឋសមាជិកចំនួន៥ប្រទេស ក្នុងនោះមានបែលហ្ស៊ិក បារាំង ជប៉ុន សហរដ្ឋអាមេរិក និងថៃ រួមទាំងអ្នកជំនាញបេតិកភណ្ឌជាតិ និងអន្តរជាតិ បានផ្តោតលើការអន្តរាគមន៍សង្គ្រោះបន្ទាន់ប្រាសាទព្រះវិហារ។
លោកស្រី ភឿង សកុណា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ មានក្តីព្រួយបារម្ភចំពោះស្ថានភាពខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ លើប្រាសាទព្រះវិហារ។ លោកស្រីបានថ្លែងនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកាលពីថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញានោះថា៖ «តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ប្រាសាទព្រះវិហារ ត្រូវតែបន្តបម្រើមុខងារផ្នែកវប្បធម៌ និងបេតិកភណ្ឌរបស់ខ្លួន ហើយតំបន់នេះ មិនត្រូវបាននិងមិនធ្លាប់ត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់គោលបំណងយោធាឡើយ»។
ក្រុមអ្នកជំនាញការអន្តរជាតិនៃគណៈកម្មាធិការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក និងអ្នកជំនាញស្តីពីបេតិកភណ្ឌ និងប្រាសាទរបស់អង្គការយូណេស្កូ ដែលបានចុះពិនិត្យវាយតម្លៃការខូចខាតប្រាសាទព្រះវិហារ កាលពីថ្ងៃទី១-៦ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ បានរកឃើញថា មានការខូចខាតប្រាសាទព្រះវិហារចំនួន៥៦២កន្លែង រួមជាមួយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរូបវន្តនានា នៅបរិវេណលើភ្នំប្រាសាទព្រះវិហារ និងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់សហគមន៍ប្រជាជនរស់នៅជុំវិញតំបន់បេតិកភណ្ឌ។ នេះបើយោងតាមរបាយការណ៍របស់គណៈកម្មការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។
ទាក់ទងនឹងការសង្គ្រោះប្រាសាទ អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារបានឱ្យដឹងថា នៅដំណាក់កាលទី១ ក្រុមអ្នកជំនាញបានធ្វើការអន្ដរាគមន៍ទល់ទ្រសង្គ្រោះបន្ទាន់ ប្រាសាទព្រះវិហារមាន ចំនួន២៣ទីតាំងរួចមកហើយ ចាប់ពីគោបុរៈទី១ ដល់គោបុរៈទី៥។
ចំពោះគម្រោងអន្ដរាគមន៍ទល់ទ្រសង្គ្រោះបន្ទាន់ប្រាសាទព្រះវិហារមានគោលបំណងដើម្បីទប់ស្កាត់ការដួលរលំ និងការខូចខាតរចនាសម្ព័ន្ធសំណង់ប្រាសាទ ការពារតម្លៃបេតិកភណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត ដើម្បីធានាថា ប្រាសាទព្រះវិហារនៅតែរឹងមាំ និងមានសុវត្ថិភាព មុននឹងឈានដល់ការជួសជុលនាពេលអនាគត។
លោក ហេង រតនា អគ្គនាយកមជ្ឈមណ្ឌលស៊ីម៉ាក់ បានថ្លែងនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំគណៈកម្មការសម្របសម្រួលអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិរក្ស និងការលើកតម្លៃរមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រប្រាសាទព្រះវិហារ (ICC-Preah Vihear) កាលពីថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ ថា យោធាថៃបានទម្លាក់គ្រាប់បែក បាញ់ផ្លោង និងប្រើប្រាស់ដ្រូនបំផ្លិចបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាមរតកមនុស្សជាតិគ្មានពីរលើលោក ជាស្នាដៃដ៏មហស្ចារ្យរបស់ដូនតាខ្មែរ និងជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។
លោកបញ្ជាក់ថា៖ «ការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការបាញ់ប្រហារបំផ្លិចបំផ្លាញនេះ គឺធ្វើឡើងដោយមានផែនការ គោលដៅ និងការដឹកនាំបញ្ជាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ក្នុងបំណងកម្ទេចប្រាសាទដ៏ថ្លៃថ្លាបំផុតនេះ ដែលភាគីថៃមិនអាចប្រកែកបានឡើយ។ ការបំផ្លិចបំផ្លាញនេះ ទាមទារឱ្យមានការជួសជុល និងថែទាំប្រាសាទឡើងវិញ ដោយត្រូវចំណាយពេលវេលា និងធនធានយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់»។
បើតាមលោក គង់ ពុទ្ធិកា នាពេលបច្ចុប្បន្ន ដោយសារស្ថានភាពសន្តិសុខ និងសុវត្ថិភាពផងហើយនិងការខូចខាតនៅលើប្រាសាទព្រះវិហារមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរផង អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារមិនទាន់បានសម្រេចឱ្យភ្ញៀវទេសចរឡើងទៅលេងប្រាសាទនៅឡើយទេ គឺអនុញ្ញាតឱ្យតែក្រុមមន្ត្រីជំនាញឡើងទៅបំពេញការងារសិន៕
