នៅក្នុងសង្គមនីតិរដ្ឋ ទំនុកចិត្តរបស់ប្រជាពលរដ្ឋចំពោះស្ថាប័នតុលាការ គឺជាមូលដ្ឋានសំខាន់បំផុតសម្រាប់រក្សាស្ថិរភាព និងយុត្តិធម៌សង្គម។ ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ណាមួយ មិនអាចដំណើរការបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពឡើយ ប្រសិនបើខ្វះទំនុកចិត្តពីសាធារណៈ។
សំណួរដែលតែងតែត្រូវបានលើកឡើងគឺ៖ តើចៅក្រមម្នាក់គួរតែមានលក្ខណសម្បត្តិអ្វីខ្លះ ដើម្បីទទួលបានទំនុកចិត្តនោះ?
ជាទូទៅ ការឆ្លើយតបភាគច្រើនផ្តោតលើ «ចំណេះដឹងច្បាប់» និង «សីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ»។ ទោះជាយ៉ាងណា នៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង កត្តាទាំងពីរនេះ គ្រាន់តែជាលក្ខខណ្ឌអប្បបរមាប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីកសាងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ដែលរឹងមាំពិតប្រាកដ ចាំបាច់ត្រូវមានការយល់ដឹងជ្រាលជ្រៅអំពីគោលនយោបាយច្បាប់ និងសាធារណៈ ព្រមទាំងការប្រកាន់ខ្ជាប់យ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់នូវ ឯករាជ្យភាព និង អព្យាក្រឹត្យភាព។
១. មូលដ្ឋានគ្រឹះ៖ ចំណេះដឹងច្បាប់ និងសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ
ចំណេះដឹងច្បាប់ (Legal Knowledge) គឺជាឧបករណ៍បច្ចេកទេសដ៏ចាំបាច់សម្រាប់ចៅក្រម។ វាធានាថា ការកាត់ក្តីត្រូវបានអនុវត្តតាមនីតិវិធី និងគោលការណ៍ច្បាប់យ៉ាងត្រឹមត្រូវ។
ជាមួយគ្នានេះ សីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ (Ethics and Morality) គឺជាព្រលឹងនៃយុត្តិធម៌ ដែលធានាថា ការសម្រេចចិត្តមានភាពសុចរិត ស្អាតស្អំ និងគ្មានអំពើពុករលួយ។
ប៉ុន្តែ បើមានត្រឹមតែចំណេះដឹង និងសីលធម៌ ការកាត់ក្តីអាចត្រឹមត្រូវតាម «តួអក្សរនៃច្បាប់» ប៉ុន្តែមិនប្រាកដថាស្របតាមយុត្តិធម៌សង្គមឡើយ ប្រសិនបើខ្វះការយល់ដឹងអំពីបរិបទ និងគោលបំណងនៃច្បាប់។
២. គោលនយោបាយច្បាប់៖ ស្មារតីនៅពីក្រោយអត្ថបទ
ច្បាប់មិនមែនបង្កើតឡើងដោយចៃដន្យនោះទេ។ រាល់មាត្រាច្បាប់ សុទ្ធតែបង្កប់នូវគោលបំណង និងគោលនយោបាយជាក់លាក់ ដូចជា ការការពារជនងាយរងគ្រោះ ការលើកស្ទួយសេដ្ឋកិច្ច ឬការរក្សាស្ថិរភាពសង្គម។
ការយល់ដឹងអំពីគោលនយោបាយច្បាប់ អនុញ្ញាតឱ្យចៅក្រម៖
- បកស្រាយច្បាប់បានស្របតាមចេតនាដើម
- ថ្លឹងថ្លែងផលប៉ះពាល់រវាងសិទ្ធិបុគ្គល និងផលប្រយោជន៍សាធារណៈ
- បំពេញចន្លោះប្រហោងច្បាប់ នៅពេលសង្គមវិវឌ្ឍលឿនជាងច្បាប់
យ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រើប្រាស់គោលនយោបាយ ត្រូវមានព្រំដែនច្បាស់លាស់។ ចៅក្រមមានតួនាទីបកស្រាយ និងអនុវត្តច្បាប់ មិនមែនជាអ្នកបង្កើតច្បាប់ឡើយ។ គោលនយោបាយ គឺជាត្រីវិស័យ មិនមែនជាឧបករណ៍ដើម្បីបដិសេធច្បាប់ជាធរមាន។
៣. សសរស្តម្ភនៃយុត្តិធម៌៖ ឯករាជ្យភាព និងអព្យាក្រឹត្យភាព
សេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការ នឹងបាត់បង់តម្លៃភ្លាមៗ ប្រសិនបើខ្វះសសរស្តម្ភពីរ៖
- ឯករាជ្យភាព (Independence) ជាខែលការពារ ដែលធានាថាចៅក្រមមិនស្ថិតក្រោមសម្ពាធពីអំណាចនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ឬសង្គម
- អព្យាក្រឹត្យភាព (Impartiality) ជាជញ្ជីងថ្លឹង ដែលធានាថា ចៅក្រមឈរនៅកណ្ដាល មិនលម្អៀង និងផ្តល់យុត្តិធម៌ដោយស្មើភាព
ឯករាជ្យភាព គឺជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់អព្យាក្រឹត្យភាព។ គ្មានឯករាជ្យភាព ក៏មិនអាចមានអព្យាក្រឹត្យភាពពិតប្រាកដបានឡើយ។
៤. ទំនាក់ទំនងអន្តរកម្មនៃកត្តាទាំងអស់
គោលការណ៍ទាំងអស់នេះ មិនអាចបំបែកពីគ្នាបានទេ ប៉ុន្តែបំពេញ និងគាំទ្រគ្នាទៅវិញទៅមក៖
- ចំណេះដឹងច្បាប់ ជាឧបករណ៍
- សីលធម៌ ជាគន្លឹះនៃសុចរិតភាព
- គោលនយោបាយច្បាប់ ជាត្រីវិស័យ
- ឯករាជ្យភាព និងអព្យាក្រឹត្យភាព ជាសសរស្តម្ភ
សន្និដ្ឋាន
យុត្តិធម៌ពិតប្រាកដ មិនមែនកើតចេញពីការអនុវត្តច្បាប់ត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែមកពីការយល់ដឹងថា ហេតុអ្វីបានជាច្បាប់នោះមាន និងត្រូវអនុវត្តដើម្បីនរណា។
យើងអាចប្រៀបធៀបចៅក្រមទៅនឹងគ្រូពេទ្យដ៏ឆ្នើមម្នាក់។ ចំណេះដឹងច្បាប់ប្រៀបដូចជាថ្នាំពេទ្យ ខណៈដែលសីលធម៌ អព្យាក្រឹត្យភាព និងឯករាជ្យភាព ប្រៀបដូចជាក្រមសីលធម៌គ្រូពេទ្យ ដែលមិនរើសអើងអ្នកជំងឺ និងមិនចុះញ៉មនឹងសម្ពាធឱ្យផ្តល់ថ្នាំខុស។ ចំណែកឯការយល់ដឹងពីគោលនយោបាយច្បាប់ គឺដូចជាការយល់ពីប្រវត្តិសុខភាព និងបរិស្ថានរស់នៅរបស់អ្នកជំងឺទាំងមូល។
វាធានាថា ការសម្រេចចិត្ត មិនត្រឹមតែត្រឹមត្រូវតាមបច្ចេកទេសប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែពិតជាបម្រើយុត្តិធម៌សង្គម ដោយមិនបង្កផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដល់ «សរីរាង្គ» ផ្សេងទៀតនៃសង្គមជាតិទាំងមូល។
ទំនុកចិត្តដ៏រឹងមាំលើប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ កើតចេញពីការបូកបញ្ចូលគ្នានូវគុណតម្លៃទាំងនេះយ៉ាងពេញលេញ។ ដូច្នេះ ការពង្រឹងនីតិរដ្ឋ មិនអាចផ្អែកតែទៅលើច្បាប់តែមួយគត់ទេ ប៉ុន្តែត្រូវការការយល់ដឹងជ្រាលជ្រៅ និងការប្រកាន់ខ្ជាប់គុណតម្លៃស្នូលទាំងនេះយ៉ាងស្មោះត្រង់ និងជាប់លាប់។
«នៅទីបញ្ចប់ យុត្តិធម៌ មិនមែនត្រឹមតែត្រូវធ្វើឲ្យត្រឹមត្រូវទេ ប៉ុន្តែត្រូវតែ ‘មើលឃើញថាត្រឹមត្រូវ’ ដោយសាធារណៈផងដែរ»។
ចំណាំ៖ អត្ថបទទស្សនៈនេះសរសេរដោយ លោក ឡុង បញ្ញាវុឌ្ឍ ដែលជាមេធាវីនៅ PAN & Associates Law Firm
